VẬN DỤNG TƯ TƯỞNG HỒ CHÍ MINH TRONG THỰC HÀNH TIẾT KIỆM, PHÒNG, CHỐNG THAM Ô, LÃNG PHÍ HIỆN NAY

Đặt vấn đề

Trong bối cảnh đất nước đang đẩy mạnh công cuộc đổi mới, phát triển kinh tế bền vững và hội nhập quốc tế sâu rộng, yêu cầu nâng cao hiệu quả quản lý, sử dụng nguồn lực công và phòng, chống tham nhũng, lãng phí trở thành nhiệm vụ cấp thiết, có ý nghĩa sống còn đối với sự phát triển của quốc gia.

Chủ tịch Hồ Chí Minh - lãnh tụ vĩ đại của dân tộc Việt Nam không chỉ là nhà cách mạng lỗi lạc mà còn là nhà tư tưởng có tầm vóc lớn, người đã để lại một di sản tư tưởng quý báu, trong đó tư tưởng về tiết kiệm và phòng, chống tham ô, lãng phí chiếm vị trí nổi bật. Người luôn nhấn mạnh: “Tiết kiệm là quốc sách số một”, đồng thời coi tham ô, lãng phí là “giặc nội xâm” làm suy thoái đạo đức cách mạng, cản trở sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc. Tư tưởng đó không chỉ có giá trị trong hoàn cảnh lịch sử cụ thể của thời kỳ kháng chiến và kiến quốc, mà còn mang tính thời sự sâu sắc, định hướng cho sự phát triển bền vững của đất nước trong thời đại ngày nay.

Tuy nhiên, trong thực tiễn hiện nay, tình trạng lãng phí trong đầu tư công, tham nhũng trong quản lý tài sản, ngân sách và chi tiêu công vẫn còn diễn biến phức tạp, ảnh hưởng đến lòng tin của Nhân dân, hiệu quả điều hành của Nhà nước và sự phát triển kinh tế - xã hội. Do đó, việc nghiên cứu và vận dụng một cách sáng tạo, đúng đắn tư tưởng Hồ Chí Minh về tiết kiệm, phòng, chống tham ô, lãng phí không chỉ mang ý nghĩa lý luận, mà còn là nhu cầu thực tiễn cấp bách.

Xuất phát từ yêu cầu đó, bài viết tập trung làm rõ cơ sở lý luận và thực tiễn của tư tưởng Hồ Chí Minh về tiết kiệm, phòng, chống tham ô, lãng phí; phân tích thực trạng và những vấn đề đặt ra trong quá trình thực hành tiết kiệm, phòng, chống tham ô, lãng phí ở Việt Nam hiện nay, từ đó đề xuất các giải pháp mang tính khả thi nhằm nâng cao hiệu quả vận dụng tư tưởng Hồ Chí Minh trong điều kiện mới, góp phần xây dựng nền quản trị công minh bạch, hiệu lực, hiệu quả và vì dân.

2. Cơ sở lý luận và thực tiễn

2.1. Cơ sở lý luận

Tư tưởng Hồ Chí Minh là hệ thống quan điểm lý luận toàn diện và sâu sắc, được hình thành trên nền tảng chủ nghĩa Mác - Lênin, tiếp thu tinh hoa văn hóa nhân loại và truyền thống đạo lý tốt đẹp của dân tộc Việt Nam. Trong hệ thống tư tưởng ấy, vấn đề thực hành tiết kiệm, phòng, chống tham ô, lãng phí được Chủ tịch Hồ Chí Minh đặt ở vị trí đặc biệt quan trọng, gắn liền với yêu cầu xây dựng đạo đức cách mạng, thực hiện cần - kiệm - liêm - chính và củng cố lòng tin của Nhân dân đối với Đảng, Nhà nước.

Theo Chủ tịch Hồ Chí Minh, tiết kiệm không chỉ là đức tính cá nhân mà còn là nguyên tắc trong tổ chức và quản lý xã hội. Người nhấn mạnh rằng, tiết kiệm là quốc sách, là phương thức để bảo đảm sử dụng hợp lý, hiệu quả các nguồn lực, phục vụ sự nghiệp kháng chiến, kiến quốc và phát triển đất nước. Ngược lại, tham ô, lãng phí là biểu hiện của sự tha hóa quyền lực, là “giặc nội xâm”, có nguy cơ làm suy thoái bộ máy nhà nước, làm mất lòng tin của Nhân dân, cản trở công cuộc xây dựng chủ nghĩa xã hội.

Lý luận về phòng, chống tham ô, lãng phí của Chủ tịch Hồ Chí Minh không tách rời lý luận về xây dựng đạo đức cách mạng và hoàn thiện thể chế chính trị. Người luôn nhấn mạnh vai trò gương mẫu của cán bộ, đảng viên, coi đây là “cái gốc của mọi công việc”. Phòng, chống tham ô, lãng phí vì thế không chỉ dựa vào luật pháp mà còn phải được thực hiện bằng việc xây dựng văn hóa liêm chính, bằng giáo dục chính trị, tư tưởng và trách nhiệm nêu gương trong toàn hệ thống chính trị.

2.2. Cơ sở thực tiễn

Trên thực tế, trong suốt quá trình lãnh đạo cách mạng, Đảng ta đã luôn quán triệt và vận dụng tư tưởng Hồ Chí Minh về tiết kiệm, phòng, chống tham ô, lãng phí. Từ thời kỳ kháng chiến chống thực dân, đế quốc cho đến công cuộc đổi mới và hội nhập hiện nay, việc thực hành tiết kiệm và đấu tranh phòng, chống tiêu cực luôn được xác định là nhiệm vụ trọng tâm, gắn với xây dựng Đảng và cải cách hành chính.

Tuy nhiên, thực tiễn cho thấy những biểu hiện của lãng phí, tham ô, tham nhũng vẫn còn diễn biến phức tạp, với những hình thức ngày càng tinh vi hơn. Trong báo cáo của các cơ quan chức năng như Thanh tra Chính phủ, Kiểm toán Nhà nước và Ủy ban Kiểm tra Trung ương, hàng loạt vụ việc vi phạm về quản lý tài chính, tài sản công, đầu tư công, quản lý đất đai... vẫn diễn ra ở nhiều cấp, nhiều ngành. Điều này phản ánh sự thiếu nhất quán trong tổ chức thực hiện các chủ trương lớn của Đảng về phòng, chống tham nhũng, cũng như sự suy thoái về đạo đức công vụ ở một bộ phận cán bộ, công chức, viên chức.

Mặt khác, trong bối cảnh kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa và hội nhập quốc tế ngày càng sâu rộng, những thách thức mới đặt ra, đó là áp lực về chi tiêu công, sự đa dạng trong lợi ích nhóm, sự phức tạp trong quan hệ giữa khu vực nhà nước và tư nhân. Những thách thức này đòi hỏi việc vận dụng tư tưởng Hồ Chí Minh không chỉ dừng lại ở tuyên truyền, giáo dục đạo đức cách mạng mà còn phải gắn với cải cách thể chế, tăng cường minh bạch, trách nhiệm giải trình và ứng dụng công nghệ trong giám sát.

Từ những cơ sở lý luận và thực tiễn nêu trên, có thể khẳng định rằng tư tưởng Hồ Chí Minh về tiết kiệm, phòng, chống tham ô, lãng phí là kim chỉ nam có giá trị trường tồn, cần được tiếp tục nghiên cứu, cụ thể hóa và vận dụng linh hoạt trong công cuộc xây dựng nền hành chính công hiện đại, hiệu lực, hiệu quả vì sự nghiệp dân giàu, nước mạnh, dân chủ, công bằng, văn minh.

3. Nội dung tư tưởng Hồ Chí Minh về thực hành tiết kiệm, phòng, chống tham ô, lãng phí

Tư tưởng Hồ Chí Minh về tiết kiệm, phòng, chống tham ô, lãng phí là một bộ phận hữu cơ trong hệ thống tư tưởng chính trị, đạo đức và quản trị nhà nước của Người. Những quan điểm đó được kết tinh từ thực tiễn cách mạng Việt Nam, từ truyền thống cần kiệm của dân tộc, đồng thời phản ánh sự kế thừa và phát triển sáng tạo các nguyên lý cơ bản của chủ nghĩa Mác - Lênin. Trong bối cảnh hiện nay, những nội dung tư tưởng này vẫn giữ nguyên giá trị định hướng, là cơ sở lý luận và thực tiễn cho việc xây dựng nền hành chính công minh bạch, hiệu quả, đạo đức và vì dân.

Tư tưởng Hồ Chí Minh về thực hành tiết kiệm, chống lãng phí được hình thành từ rất sớm, được thể hiện rõ qua nhiều bài nói, bài viết của Người. Ngay trong phần mở đầu của tác phẩm Đường Kách mệnh (năm 1927), Người nhấn mạnh tư cách của người cách mệnh: “Tự mình phải cần, kiệm”. Cần, kiệm phải là đức tính đầu tiên của người cách mạng. “Tiết kiệm” được Người định nghĩa ngắn gọn “là tiết kiệm, không xa xỉ, không hoang phí, không bừa bãi”⁽¹⁾. Theo định nghĩa đó, tiết kiệm là sử dụng hợp lý và hiệu quả các nguồn lực để gia tăng sức mạnh toàn diện của đất nước. Người tiết kiệm phải biết cân đối, tính toán các nguồn lực để chi phí bỏ ra nhỏ nhất mà lại đạt được mục tiêu cao nhất theo phương châm “1 giờ làm xong việc của 2, 3 giờ. 1 người làm bằng 2, 3 người. 1 đồng dùng bằng 2, 3 đồng”⁽²⁾. Người cũng luôn nhấn mạnh vai trò của tiết kiệm đối với sự phát triển của đất nước: “một dân tộc biết cần, kiệm, biết liêm là một dân tộc giàu về vật chất, mạnh về tinh thần, là một dân tộc văn minh và tiến bộ”⁽³⁾.

Một là, quan niệm toàn diện về tiết kiệm.

Chủ tịch Hồ Chí Minh coi tiết kiệm là “quốc sách hàng đầu”, là một trong những biểu hiện cụ thể của đạo đức cách mạng, gắn với tinh thần yêu nước, ý thức trách nhiệm của cán bộ, đảng viên và toàn dân. Theo Người, tiết kiệm không chỉ giới hạn ở tiết kiệm tiền của, vật tư mà còn bao gồm cả tiết kiệm thời gian, lao động, sức người, tài nguyên thiên nhiên và ngân sách nhà nước. Tiết kiệm còn là biểu hiện của một lối sống khoa học, giản dị, chống xa hoa, hình thức.

Tiết kiệm, theo tư tưởng Hồ Chí Minh, phải đi liền với hiệu quả: tiết kiệm nhưng không đồng nghĩa với hà tiện, với cắt xén những khoản đầu tư cần thiết cho sự phát triển. Ngược lại, Người yêu cầu tiết kiệm phải đúng lúc, đúng chỗ, phù hợp hoàn cảnh và hướng tới mục tiêu nâng cao năng suất, hiệu quả và chất lượng phục vụ Nhân dân.

Hai là, nhận thức về tham ô, lãng phí như một loại “giặc nội xâm”.

Chủ tịch Hồ Chí Minh nhận diện rõ ràng bản chất nguy hiểm của tham ô, lãng phí và coi đây là một trong “ba kẻ thù” cần phải kiên quyết loại bỏ cùng với giặc đói và giặc dốt trong thời kỳ kiến quốc. Theo Người, tham ô không chỉ là hành vi chiếm đoạt tài sản công mà còn là biểu hiện của sự tha hóa quyền lực, gây suy thoái đạo đức công vụ, mất lòng tin của Nhân dân vào Đảng và Nhà nước. Lãng phí, dù không có động cơ chiếm đoạt như tham ô, nhưng gây thiệt hại không kém, làm hao tổn nguồn lực xã hội, làm chậm quá trình phát triển.

Người chỉ rõ: “Tham ô là hành vi ăn cắp của công, của dân”; còn lãng phí là “ăn tiêu bừa bãi”, “không biết quý trọng mồ hôi xương máu của nhân dân”. Cả hai hành vi đều gây tác hại lớn đến uy tín của Đảng, hiệu lực quản lý nhà nước, và đạo đức của cán bộ, công chức.

Ba là, phòng, chống tham ô, lãng phí gắn liền với xây dựng đạo đức cách mạng.

Theo Chủ tịch Hồ Chí Minh, muốn thực hành tiết kiệm, phòng, chống tham ô, lãng phí hiệu quả thì trước hết phải bắt đầu từ việc giáo dục đạo đức cách mạng cho đội ngũ cán bộ, đảng viên. Người nhấn mạnh phẩm chất “cần, kiệm, liêm, chính, chí công vô tư” như một tiêu chuẩn bắt buộc trong hành vi công vụ. Cán bộ, đảng viên không chỉ thực hành tiết kiệm cho bản thân mà còn có trách nhiệm giám sát, ngăn chặn những biểu hiện lãng phí, tiêu cực trong cơ quan, đơn vị mình.

Ngoài ra, Chủ tịch Hồ Chí Minh nhấn mạnh vai trò nêu gương của người đứng đầu: “Một tấm gương sống còn có giá trị hơn cả trăm bài diễn văn tuyên truyền”. Do vậy, việc phòng, chống tham ô, lãng phí không thể chỉ dựa vào pháp luật mà cần kết hợp giữa giáo dục đạo đức, nâng cao ý thức tự giác và hoàn thiện cơ chế kiểm soát quyền lực.

Bốn là, kết hợp giữa biện pháp giáo dục và thiết chế pháp luật.

Chủ tịch Hồ Chí Minh không chỉ nhấn mạnh yếu tố đạo đức mà còn đặt ra yêu cầu phải xây dựng một hệ thống thiết chế, luật pháp nghiêm minh, rõ ràng, đủ sức ngăn chặn và trừng trị các hành vi tham ô, lãng phí. Người yêu cầu phải xây dựng bộ máy nhà nước trong sạch, có cơ chế kiểm tra, giám sát hiệu quả, đặc biệt là vai trò của Nhân dân trong việc phát hiện, đấu tranh chống tiêu cực. Đây là tư tưởng mang tính hiện đại, gắn với các yêu cầu về minh bạch, trách nhiệm giải trình và sự tham gia của xã hội trong quản trị công.

Nội dung tư tưởng Hồ Chí Minh về tiết kiệm, phòng, chống tham ô, lãng phí thể hiện một tầm nhìn toàn diện và nhất quán giữa đạo đức, chính trị, pháp lý, tổ chức. Tư tưởng đó không chỉ phản ánh sự sâu sắc trong lý luận mà còn là kim chỉ nam hành động, có giá trị bền vững trong bối cảnh hiện đại, đặc biệt là trong công cuộc xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa, thúc đẩy minh bạch, hiệu lực và hiệu quả quản trị quốc gia.

4. Vận dụng tư tưởng Hồ Chí Minh trong thực hành tiết kiệm, phòng, chống tham ô, lãng phí hiện nay

Việc vận dụng tư tưởng Hồ Chí Minh về thực hành tiết kiệm, phòng, chống tham ô, lãng phí là yêu cầu vừa cấp bách, vừa có ý nghĩa chiến lược, góp phần xây dựng nền hành chính minh bạch, liêm chính, hiệu quả và phục vụ Nhân dân. Vì vậy, trong thời gian tới cần thực hiện một số nội dung sau:

Một là, vận dụng tư tưởng Hồ Chí Minh vào xây dựng đạo đức công vụ.

Một trong những nội dung cốt lõi của tư tưởng Hồ Chí Minh là nhấn mạnh vai trò đạo đức của cán bộ, đảng viên trong bộ máy nhà nước. Người cho rằng: “Cần, kiệm, liêm, chính, chí công vô tư” là nền tảng đạo đức cách mạng, là phương tiện quan trọng để phòng ngừa và đẩy lùi nạn tham ô, lãng phí. Vận dụng tư tưởng này, cần tập trung nâng cao chất lượng giáo dục lý luận chính trị, đạo đức công vụ trong hệ thống chính trị, đặc biệt ở đội ngũ cán bộ, đảng viên lãnh đạo, quản lý các cấp.

Đồng thời, việc cụ thể hóa các chuẩn mực đạo đức nghề nghiệp trong khu vực công, xây dựng bộ quy tắc ứng xử gắn với kiểm tra, đánh giá định kỳ cũng là những biện pháp thiết thực để tăng cường tính răn đe, phòng ngừa vi phạm.

Hai là, kết hợp giữa tuyên truyền, giáo dục và hoàn thiện pháp luật, thể chế.

Tư tưởng Hồ Chí Minh luôn đề cao sự kết hợp giữa giáo dục và chế tài pháp lý. Do đó, trong điều kiện hiện nay, cần tiếp tục hoàn thiện hệ thống pháp luật về thực hành tiết kiệm, phòng, chống tham nhũng, lãng phí theo hướng đồng bộ, minh bạch, dễ thực thi và có cơ chế xử lý rõ ràng, nghiêm minh.

Bên cạnh đó, việc tăng cường tuyên truyền, giáo dục về tư tưởng Hồ Chí Minh phải được triển khai thường xuyên, liên tục và phù hợp với từng nhóm đối tượng. Cần phát huy vai trò của các tổ chức đoàn thể, truyền thông đại chúng và hệ thống chính trị cơ sở trong việc xây dựng văn hóa tiết kiệm, văn hóa liêm chính trong toàn xã hội.

Ba là, phát huy vai trò nêu gương của người đứng đầu và giám sát của Nhân dân.

Chủ tịch Hồ Chí Minh từng nhấn mạnh: “Muốn hướng dẫn nhân dân, mình phải làm mực thước cho người ta bắt chước”. Việc nêu gương không chỉ ở lời nói mà phải thể hiện bằng hành động cụ thể, nhất là ở đội ngũ cán bộ chủ chốt, người đứng đầu các cơ quan, tổ chức. Họ phải thực sự là những người gương mẫu trong lối sống giản dị, trung thực, biết quý trọng đồng tiền của Nhà nước và của Nhân dân.

Mặt khác, cần thiết lập các thiết chế giám sát hiệu quả của Nhân dân thông qua các hình thức như phản biện xã hội, tiếp công dân, công khai tài chính, công bố tài sản thu nhập, đặc biệt là ứng dụng công nghệ thông tin trong minh bạch hóa hoạt động của bộ máy nhà nước.

Bốn là, tăng cường cải cách hành chính và ứng dụng công nghệ thông tin.

Vận dụng sáng tạo tư tưởng Hồ Chí Minh trong bối cảnh hiện nay là gắn tiết kiệm với cải cách thủ tục hành chính, chuyển đổi số, tinh giản biên chế và cơ cấu lại tổ chức bộ máy. Tiết kiệm không chỉ là giảm chi tiêu mà còn là tối ưu hóa quy trình, nâng cao hiệu suất quản trị, tránh chồng chéo, trì trệ.

Việc ứng dụng công nghệ số trong kiểm soát chi tiêu công, quản lý tài sản công, minh bạch hóa thông tin và đấu thầu công khai là những giải pháp đồng bộ nhằm hạn chế cơ hội cho hành vi tham ô, tiêu cực phát sinh.

Vận dụng tư tưởng Hồ Chí Minh về thực hành tiết kiệm, phòng, chống tham ô, lãng phí trong giai đoạn hiện nay cần được triển khai đồng bộ trên cả ba phương diện: tư tưởng, thể chế, hành động. Đây không chỉ là yêu cầu đạo đức mà còn là vấn đề chiến lược để nâng cao năng lực quản trị quốc gia, giữ vững niềm tin của Nhân dân và bảo đảm phát triển đất nước một cách công bằng, bền vững trong kỷ nguyên hội nhập và chuyển đổi số./.

-----------------------

Ghi chú:

(1), (2), (3) Hồ Chí Minh, Toàn tập, tập 6, Nxb CTQG-ST, H.2011, tr.122, tr.124, tr.128.

Tài liệu tham khảo:

1. Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm (2024), “Chống lãng phí” của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm. https://hcma.vn/Pages/chi-tiet-tin.aspx?ItemID=18487&cm=25.

2. Thanh Hoàng (2023), Tư tưởng Hồ Chí Minh về thực hành tiết kiệm, chống tham ô, lãng phí. https://baoquangngai.vn/chinh-tri/202305/tu-tuong-ho-chi-minh-ve-thuc-hanh-tiet-kiem-chong-tham-o-lang-phi-b684a8c/.

3. Đoàn Thu Huyền, Tư tưởng Hồ Chí Minh về thực hành tiết kiệm, chống lãng phí và sự vận dụng hiện nay. https://lyluanchinhtri.vn/tu-tuong-ho-chi-minh-ve-thuc-hanh-tiet-kiem-chong-lang-phi-va-su-van-dung-hien-nay-6832.html.

4. Trần Duy Lâm (2025), Vận dụng tư tưởng Hồ Chí Minh về thực hành tiết kiệm, chống lãng phí  trong nền kinh tế số hiện nay. https://www.quanlynhanuoc.vn/2025/06/26/van-dung-tu-tuong-ho-chi-minh-ve-thuc-hanh-tiet-kiem-chong-lang-phi-trong-nen-kinh-te-so-hien-nay/.

5. Quốc hội (2013), Luật Thực hành tiết kiệm, chống lãng phí năm 2013.

6. Thủ tướng Chính phủ (2016), Quyết định số 2544/QĐ-TTg ngày 30/12/2016 ban hành Chương trình tổng thể của Chính phủ về thực hành tiết kiệm, chống lãng phí giai đoạn 2016 - 2020. 

7. Đinh Quang Thành (2022), Thực hành tiết kiệm, chống tham ô, lãng phí, chống bệnh quan liêu. https://hochiminh.vn/tu-tuong-dao-duc-ho-chi-minh/nghien-cuu-tu-tuong-dao-duc-ho-chi-minh/thuc-hanh-tiet-kiem-chong-tham-o-lang-phi-chong-benh-quan-lieu-6804.

8. V.I.Lênin, Toàn tập, Nxb Tiến bộ, Mátxcơva, 1979.

TS Vũ Văn Ngân - Trường Đại học Hạ Long, tỉnh Quảng Ninh