Xuất khẩu tôm Việt Nam trước yêu cầu mới về phúc lợi động vật tại EU

Năm 2025 tiếp tục ghi nhận những tín hiệu tích cực đối với xuất khẩu tôm Việt Nam sang Liên minh châu Âu (EU). Theo dữ liệu của Shrimp Insight, trong 10 tháng đầu năm 2025, EU đã nhập khẩu khoảng 374.500 tấn tôm chân trắng đông lạnh và tôm chế biến giá trị gia tăng, tăng 18% so với cùng kỳ năm trước; giá trị nhập khẩu đạt 2,35 tỷ euro, tăng 21%. Đây là mức tăng trưởng cho thấy nhu cầu tiêu thụ tôm tại nhiều nền kinh tế EU vẫn duy trì khá bền bỉ, đặc biệt ở Nam Âu và Tây Bắc Âu là hai khu vực chiếm hơn 95% tổng lượng nhập khẩu của khối.

Theo Hiệp hội Chế biến và Xuất khẩu Thủy sản Việt Nam (VASEP), trong bức tranh nguồn cung vào thị trường EU, hiện Ecuador tiếp tục giữ vững vị trí số 1 với hơn 203.700 tấn, tăng tới 37%, vượt xa các đối thủ khác. Ấn Độ đạt khoảng 51.500 tấn, tăng 33%, vươn lên mạnh nhờ lợi thế quy mô và giá thành. Việt Nam đứng thứ ba với gần 46.000 tấn, tăng 12%. Khoảng cách về thị phần giữa Việt Nam và Ấn Độ không lớn, song khoảng cách với Ecuador ngày càng nới rộng, đặt ra sức ép cạnh tranh đáng kể.

Song song đó, số liệu Hải quan Việt Nam cho thấy, tính đến giữa tháng 12/2025, kim ngạch xuất khẩu tôm sang EU đạt hơn 562 triệu USD, tăng 22% so với cùng kỳ năm 2024. Kết quả này khẳng định EU tiếp tục là một trong những thị trường trọng điểm của ngành tôm Việt Nam, vừa có dung lượng lớn, vừa có khả năng chi trả cao cho các sản phẩm giá trị gia tăng. Tuy nhiên, phía sau gam màu sáng là những tín hiệu cảnh báo không thể xem nhẹ: tiêu chuẩn nhập khẩu đang dịch chuyển theo hướng khắt khe hơn, không chỉ ở an toàn thực phẩm mà còn ở phúc lợi động vật trong suốt chuỗi sản xuất - chế biến.

Một thách thức nổi bật là yêu cầu liên quan đến phương pháp xử lý tôm trước khi bảo quản. Nhiều nhà bán lẻ lớn tại EU và Anh đã tuyên bố chuyển từ khuyến nghị sang điều kiện bắt buộc đối với việc gây ngất tôm hoàn toàn (chủ yếu bằng điện) trước khi ngâm đá, thay thế phương pháp sốc lạnh truyền thống. Tesco, Marks & Spencer, Sainsbury’s, Waitrose… đã đưa quy định này vào chính sách mua hàng, gắn trực tiếp với tư cách nhà cung cấp. Như vậy, phúc lợi động vật không còn chỉ là chủ đề mang tính “đạo đức tiêu dùng”, mà đã trở thành yêu cầu kỹ thuật trong giao dịch thương mại.

Điểm đáng chú ý là rào cản phúc lợi động vật rất khó giải quyết bằng thủ tục hành chính hay chứng thư thông thường. Doanh nghiệp buộc phải đầu tư lại công nghệ thu hoạch - sơ chế, thiết kế lại quy trình vận hành và đảm bảo kiểm soát tốt khâu vận chuyển tôm sống. Hệ thống gây ngất bằng điện đòi hỏi chi phí đầu tư ban đầu không nhỏ, trong khi biên lợi nhuận của ngành tôm đang chịu áp lực do chi phí đầu vào tăng, cạnh tranh giá bán gay gắt và yêu cầu chứng nhận môi trường - xã hội ngày càng dày đặc.

Ở góc độ cạnh tranh quốc tế, các yêu cầu mới có thể trở thành lợi thế gián tiếp cho những quốc gia đã quen với mô hình sản xuất quy mô lớn, tỷ lệ chứng nhận cao và chuỗi sản xuất khép kín. Ecuador hiện có tỷ lệ tôm đạt chứng nhận ASC cao hơn đáng kể so với Việt Nam, hệ thống trang trại - chế biến gắn kết chặt chẽ, nhờ vậy, việc tích hợp công nghệ gây ngất hoặc cải tiến quy trình diễn ra thuận lợi hơn. Ấn Độ, với chi phí thấp và tốc độ mở rộng nhanh, cũng đang gia tăng thị phần tại EU trong bối cảnh các thị trường khác, đặc biệt là Mỹ, biến động mạnh.

Với Việt Nam, thách thức không chỉ dừng ở chi phí thiết bị hay cải tiến công nghệ. Vấn đề lớn hơn là làm sao để quá trình chuyển đổi không tạo ra “khoảng cách số” quá lớn giữa doanh nghiệp quy mô lớn và khối doanh nghiệp nhỏ và vừa (SMEs), lực lượng chiếm tỷ trọng đáng kể trong chuỗi cung ứng tôm xuất khẩu. Nếu không có cơ chế hỗ trợ phù hợp, nguy cơ bị loại khỏi chuỗi cung ứng của nhóm doanh nghiệp này là có thật, dẫn đến đứt gãy liên kết sản xuất và suy giảm năng lực cạnh tranh tổng thể.