Xuất khẩu thủy sản bước vào giai đoạn tăng tốc bền vững

Năm 2025 đánh dấu sự phục hồi và tăng trưởng rõ nét của xuất khẩu thủy sản Việt Nam, với kim ngạch đạt gần 11,3 tỷ USD, tăng 12,4% so với năm 2024. Đây không chỉ là con số kỷ lục mới của ngành mà còn cho thấy khả năng thích ứng linh hoạt của doanh nghiệp thủy sản trong bối cảnh thị trường thế giới biến động mạnh, rào cản kỹ thuật và yêu cầu tuân thủ ngày càng gia tăng.

Trong cơ cấu sản phẩm, tôm tiếp tục giữ vai trò trụ cột khi mang về 4,6 tỷ USD, tăng 19% so với năm trước, chiếm khoảng 41% tổng kim ngạch toàn ngành. Kết quả này phản ánh sự phục hồi nhu cầu tại nhiều thị trường lớn, cùng với nỗ lực kiểm soát dịch bệnh, nâng cao năng suất và chất lượng vùng nuôi. Cá tra đạt 2,1 tỷ USD, tăng 7,5%, tiếp tục khẳng định vị thế là mặt hàng chiến lược, đóng vai trò “đệm đỡ” quan trọng cho xuất khẩu thủy sản Việt Nam.

Về thị trường, khối CPTPP tiếp tục là cụm thị trường lớn nhất của thủy sản Việt Nam, với kim ngạch khoảng 3 tỷ USD, tăng 20,8%. Nếu xét theo thị trường đơn lẻ, Trung Quốc và Hồng Kông (Trung Quốc) vươn lên dẫn đầu với 2,4 tỷ USD, tăng mạnh 28,5%, cho thấy xu hướng phục hồi nhanh của thị trường khu vực và sự linh hoạt trong chiến lược tiếp cận của doanh nghiệp Việt Nam. Hoa Kỳ đạt 1,9 tỷ USD, tăng 4,9%; Nhật Bản đạt 1,7 tỷ USD, tăng 10,8%; EU đạt 1,1 tỷ USD, tăng 12,1%; Hàn Quốc đạt 864 triệu USD, tăng 7,2%.

Trao đổi với phóng viên Báo Công Thương sáng 18/1, bà Lê Hằng, Phó Tổng Thư ký Hiệp hội Chế biến và Xuất khẩu thủy sản Việt Nam (VASEP), nhận định các con số này cho thấy năng lực đa dạng hóa thị trường, sự linh hoạt trong chiến lược sản phẩm và thời điểm xuất hàng của doanh nghiệp Việt Nam, đồng thời phản ánh vai trò ngày càng rõ nét của các hiệp định thương mại tự do (FTA) trong việc mở rộng không gian thị trường cho thủy sản.

Nhìn lại năm 2025, nhiều ý kiến cho rằng đây là “năm bản lề” của ngành thủy sản, khi các chiến lược tái cơ cấu, chuyển đổi mô hình tăng trưởng bắt đầu phát huy hiệu quả rõ nét. Tại Hội nghị tổng kết công tác năm 2025 và triển khai kế hoạch năm 2026 của Cục Thủy sản và Kiểm ngư, ông Trần Đình Luân, Cục trưởng Cục Thủy sản và Kiểm ngư, nhấn mạnh kim ngạch xuất khẩu gần 11,3 tỷ USD là kết quả của quá trình ngành thủy sản từng bước chuyển mạnh sang chế biến sâu, phát triển kinh tế tuần hoàn, hình thành các chuỗi liên kết chặt chẽ hơn giữa người nuôi, người khai thác, doanh nghiệp chế biến và thị trường. 

Năm 2026 được xác định là năm đầu tiên của giai đoạn 2026 - 2030, giai đoạn tăng tốc và bứt phá. Một định hướng xuyên suốt của ngành thuỷ sản giai đoạn này là chuyển đổi từ tư duy sản xuất sang tư duy kinh tế thủy sản, từ tăng trưởng đơn giá trị sang tăng trưởng tích hợp đa giá trị, gắn sản xuất với chế biến, logistics và thị trường. Riêng 2026, mục tiêu kim ngạch xuất khẩu thủy sản được đặt ra dự kiến đạt khoảng 11,5 tỷ USD, trong bối cảnh cạnh tranh quốc tế ngày càng gay gắt và các rào cản kỹ thuật ngày một siết chặt.

Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Phùng Đức Tiến thẳng thắn nhìn nhận, năm 2026 khó khăn sẽ còn nhiều hơn song ngành thủy sản vẫn phải đặt mục tiêu đột phá. Trọng tâm trước hết là tiếp tục tháo gỡ những vướng mắc trong hệ thống văn bản quy phạm pháp luật; đồng thời đẩy mạnh khoa học, công nghệ và chuyển đổi số, để từ năm 2026, khoa học, công nghệ thực sự đi vào thực chất, trở thành động lực nâng cao hiệu quả sản xuất và giá trị gia tăng.

Cùng với đó là quyết tâm gỡ “thẻ vàng” IUU, tăng cường hợp tác quốc tế, xử lý các vướng mắc liên quan đến Đạo luật Bảo vệ động vật biển có vú (MMPA) của Hoa Kỳ. Ngành thủy sản cũng được định hướng chú trọng phát triển nuôi trồng tại các hồ chứa, mở ra hướng đi mới nhằm khai thác hiệu quả tiềm năng mặt nước nội địa.

Bước sang 2026, một điểm nhấn quan trọng là việc tháo gỡ các “điểm nghẽn” về chính sách thuế, yếu tố từng tạo áp lực lớn cho doanh nghiệp thủy sản trong nhiều năm. Nghị định số 320/2025/NĐ-CP quy định chi tiết thi hành Luật Thuế thu nhập doanh nghiệp đã chính thức đưa hoạt động chế biến thủy sản vào diện được hưởng ưu đãi miễn thuế, nếu đáp ứng các điều kiện về tỷ lệ nguyên liệu, nguồn gốc đầu vào và không thuộc diện chịu thuế tiêu thụ đặc biệt.

Theo VASEP, việc các hoạt động chế biến thủy sản được công nhận và hưởng ưu đãi miễn thuế thu nhập doanh nghiệp là kết quả của quá trình phối hợp, đối thoại chặt chẽ giữa hiệp hội, doanh nghiệp với Bộ Tài chính và các cơ quan liên quan. Tại Hội thảo “Cập nhật những điểm mới và điểm nóng về thuế thu nhập doanh nghiệp, thuế giá trị gia tăng cho doanh nghiệp thủy sản”, ông Nguyễn Hoài Nam, Tổng Thư ký VASEP, cho rằng đây là bước ngoặt quan trọng, tạo động lực để doanh nghiệp mạnh dạn đầu tư vào chế biến sâu, nâng cao giá trị gia tăng thay vì chỉ dừng ở sơ chế.

Bên cạnh đó, Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Thuế Giá trị gia tăng được Quốc hội thông qua cuối năm 2025, cùng Nghị định số 359/2025/NĐ-CP có hiệu lực từ ngày 1/1/2026, đã bãi bỏ một số điều kiện hoàn thuế được xem là “điểm nghẽn” kéo dài. Những thay đổi này được cộng đồng doanh nghiệp đánh giá là kịp thời, sát thực tiễn, góp phần cải thiện dòng tiền và giảm chi phí tuân thủ.

Trước dự báo năm 2026 sẽ nhiều thách thức, cộng đồng doanh nghiệp thủy sản đều nhấn mạnh yêu cầu xây dựng chiến lược dài hạn, nâng cao sức chống chịu. Theo bà Lê Hằng, ngành thủy sản sẽ phải đối mặt với hàng loạt rào cản như chính sách thuế đối ứng, thuế chống bán phá giá tôm, quy định MMPA của Hoa Kỳ, thẻ vàng IUU của EU và sự cạnh tranh ngày càng gay gắt từ các quốc gia xuất khẩu khác.

Trong bối cảnh đó, VASEP xác định ba ưu tiên lớn: mở rộng thị trường và nâng cao năng lực cạnh tranh; thúc đẩy phát triển xanh, minh bạch, có trách nhiệm gắn với truy xuất nguồn gốc và chuyển đổi số; đồng thời phối hợp với Chính phủ và địa phương trong các chương trình phát triển bền vững, sinh kế và hỗ trợ cộng đồng.