Xuất khẩu số: ‘Đo’ năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp Việt

Trong nhiều năm, năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp xuất khẩu Việt Nam được xây dựng trên những lợi thế quen thuộc như chi phí sản xuất, lực lượng lao động dồi dào, khả năng đáp ứng đơn hàng lớn và mạng lưới các hiệp định thương mại tự do (FTA) ngày càng mở rộng. Những lợi thế đó vẫn còn nguyên giá trị, nhưng rõ ràng đang không còn đủ để bảo đảm vị thế của doanh nghiệp trong một môi trường thương mại toàn cầu đang thay đổi rất nhanh.

Điểm khác biệt của giai đoạn hiện nay không chỉ nằm ở những biến động của chuỗi cung ứng hay sự cạnh tranh ngày càng gay gắt giữa các quốc gia xuất khẩu. Điều quan trọng hơn là bản chất của hoạt động xuất khẩu đang thay đổi. Nếu trước đây, doanh nghiệp cạnh tranh chủ yếu bằng năng lực sản xuất thì nay, khả năng ứng dụng công nghệ, khai thác dữ liệu và vận hành trên môi trường số đang trở thành một năng lực cạnh tranh mới. Nói cách khác, xuất khẩu đang bước vào một "đường đua" mới, nơi AI, dữ liệu lớn, thương mại điện tử xuyên biên giới và logistics số không còn đóng vai trò công cụ hỗ trợ mà đang tái định hình toàn bộ chuỗi giá trị xuất khẩu.

Đó là sự thay đổi mang tính cấu trúc. Bởi xuất khẩu số không đơn thuần là đưa sản phẩm lên một sàn thương mại điện tử quốc tế hay xây dựng thêm một website bán hàng bằng tiếng Anh. Nếu chỉ dừng ở đó, doanh nghiệp mới số hóa một khâu rất nhỏ trong hoạt động kinh doanh.

Bản chất của xuất khẩu số là chuyển đổi toàn bộ phương thức tiếp cận thị trường. Từ nghiên cứu nhu cầu khách hàng bằng dữ liệu, tìm kiếm đối tác bằng AI, tối ưu hóa quảng bá trên nền tảng số, quản trị đơn hàng theo thời gian thực cho đến kết nối logistics và chăm sóc khách hàng sau bán đều được vận hành trên nền tảng công nghệ. Chính khả năng quản trị bằng dữ liệu mới tạo ra sự khác biệt giữa doanh nghiệp có thể mở rộng thị trường nhanh với doanh nghiệp vẫn phụ thuộc vào những phương thức xúc tiến truyền thống.

Tại Hội nghị kết nối giao thương “Làm chủ AI Agent, dẫn đầu tương lai xuất khẩu” diễn ra mới đây, ông Roger Luo, Giám đốc khu vực Nam Á và Đông Nam Á tại Alibaba.com nhận định, trong bối cảnh thương mại toàn cầu, AI không còn là công nghệ của tương lai. Nó đã trở thành hạ tầng cốt lõi, định hình lại phương thức vận hành của doanh nghiệp. Việt Nam tiếp tục là một trong những thị trường tăng trưởng tích cực khi số lượng nhà xuất khẩu mới tham gia nền tảng trong giai đoạn từ tháng 4/2025 đến tháng 3/2026 tăng khoảng 10% so với cùng kỳ năm trước.

Theo Bộ Công Thương, trong năm 2026, tổng kim ngạch xuất nhập khẩu của Việt Nam nhiều khả năng sẽ lần đầu tiên cán mốc 1.000 tỷ USD. 7 tháng năm 2026, tổng kim ngạch xuất nhập khẩu hàng hóa đạt 659,58 tỷ USD, tăng 28,1% so với cùng kỳ năm trước.

Trong cơ cấu kim ngạch xuất nhập khẩu nói chung, xuất khẩu qua thương mại điện tử xuyên biên giới chiếm tỷ lệ ngày càng tăng. Năm 2025, xuất khẩu qua thương mại điện tử tăng trưởng tới 78%, phản ánh xu hướng dịch chuyển mạnh sang kênh trực tuyến. Tuy nhiên, tổng giá trị xuất nhập khẩu qua kênh này mới đạt khoảng 4,45 tỷ USD, vẫn ở mức khiêm tốn so với quy mô chung của nền kinh tế.

Theo các chuyên gia, hiện nay, nhiều doanh nghiệp Việt Nam vẫn đang hiểu chưa đầy đủ về khái niệm xuất khẩu số. Không ít đơn vị coi việc mở gian hàng trên Alibaba, Amazon hay các sàn thương mại điện tử xuyên biên giới là đã hoàn thành quá trình chuyển đổi số trong xuất khẩu. Tuy nhiên, các nền tảng này chỉ là "cánh cửa" để tiếp cận thị trường. Việc có bước qua được cánh cửa đó hay không lại phụ thuộc vào năng lực quản trị, chất lượng dữ liệu, khả năng xây dựng thương hiệu, đáp ứng tiêu chuẩn quốc tế và duy trì trải nghiệm khách hàng.

Đây cũng là lý do nhiều doanh nghiệp dù hiện diện trên các nền tảng quốc tế nhưng hiệu quả kinh doanh vẫn chưa tương xứng với tiềm năng. Khi chưa biết khai thác dữ liệu khách hàng, chưa tận dụng AI để phân tích thị trường hay tối ưu hóa hoạt động marketing, doanh nghiệp rất khó tạo được lợi thế khác biệt trước hàng triệu nhà cung cấp trên cùng một nền tảng.

Bên cạnh đó, lĩnh vực thương mại điện tử xuyên biên giới vẫn đang đối mặt với nhiều thách thức: sự phụ thuộc vào các nền tảng quốc tế; giá trị gia tăng hàng hóa còn thấp; chi phí logistics chưa cạnh tranh so với hàng hóa nước ngoài; thiếu hụt nhân lực vận hành bài bản và các rủi ro về pháp lý, thanh toán, lừa đảo trên môi trường mạng.

Thông tin tại hội thảo “Thương mại điện tử thúc đẩy xuất khẩu: Thực trạng và giải pháp” do Hiệp hội Thương mại điện tử Việt Nam (VECOM) phối hợp cùng các cơ quan chuyên môn và đối tác tổ chức mới đây, bà Lê Hoàng Oanh, Cục trưởng Cục Thương mại điện tử và Kinh tế số, Bộ Công Thương khẳng định xuất khẩu thương mại điện tử là một trong những trụ cột quan trọng của Kế hoạch tổng thể phát triển thương mại điện tử quốc gia giai đoạn 2026 - 2030. Trong bối cảnh thế giới có nhiều bất ổn, thương mại điện tử xuyên biên giới không chỉ là kênh bán hàng đơn thuần mà đã trở thành động lực quan trọng giúp doanh nghiệp Việt Nam tiếp cận trực tiếp với hàng tỷ người tiêu dùng toàn cầu, giảm chi phí logistics, quảng cáo và kho vận, đồng thời nâng cao vị thế thương hiệu Việt.

Ở góc độ chính sách, việc Luật Thương mại điện tử có hiệu lực từ tháng 7/2026 cùng Kế hoạch tổng thể phát triển thương mại điện tử quốc gia giai đoạn 2026-2030 đang tạo nền tảng quan trọng cho hoạt động xuất khẩu số. Những chính sách này hướng đến xây dựng môi trường kinh doanh minh bạch, thúc đẩy thương mại điện tử xuyên biên giới, hoàn thiện hạ tầng số và nâng cao năng lực cho cộng đồng doanh nghiệp. Có thể coi đây là quá trình xây dựng "đường băng" để doanh nghiệp cất cánh trên thị trường quốc tế.

Song, chính sách chỉ có thể tạo điều kiện, không thể thay thế sự chủ động của doanh nghiệp. Trong bối cảnh nhiều nền tảng thương mại điện tử lớn vẫn thuộc sở hữu của doanh nghiệp nước ngoài, doanh nghiệp Việt càng cần đầu tư bài bản hơn vào quản trị số, tiêu chuẩn chất lượng, ứng dụng AI, Big Data và khai thác hiệu quả các ưu đãi từ các FTA. Đây không chỉ là giải pháp nâng cao năng lực cạnh tranh trước mắt mà còn là điều kiện để từng bước xây dựng thương hiệu Việt trên môi trường số toàn cầu.

Năm 2026 được kỳ vọng sẽ là dấu mốc khi tổng kim ngạch xuất nhập khẩu của Việt Nam lần đầu tiên đạt 1.000 tỷ USD. Đây không chỉ là một con số mang ý nghĩa thống kê, mà còn phản ánh quy mô ngày càng lớn của nền kinh tế và mức độ hội nhập sâu rộng của Việt Nam vào thương mại toàn cầu. Tuy nhiên, để duy trì đà tăng trưởng trong những năm tiếp theo, xuất khẩu không thể tiếp tục dựa chủ yếu vào mở rộng quy mô sản xuất hay gia tăng sản lượng. Động lực mới phải đến từ đổi mới mô hình tăng trưởng, trong đó xuất khẩu số sẽ đóng vai trò ngày càng quan trọng.

Trong cuộc cạnh tranh toàn cầu đang được định hình bởi công nghệ, AI có thể giúp doanh nghiệp tiếp cận khách hàng nhanh hơn, thương mại điện tử xuyên biên giới có thể giúp rút ngắn khoảng cách thị trường và dữ liệu có thể giúp tối ưu hóa mọi quyết định kinh doanh. Nhưng cuối cùng, yếu tố quyết định vẫn là năng lực chuyển đổi của chính doanh nghiệp. Xuất khẩu số vì thế không chỉ là câu chuyện ứng dụng công nghệ. Đó là quá trình tái cấu trúc tư duy quản trị, xây dựng thương hiệu và nâng cấp năng lực cạnh tranh.