Xuất khẩu gạo gặp khó, Bộ Công Thương tạo ‘lực đẩy’ mới

Những con số xuất khẩu gạo trong hai tháng đầu năm 2026 cho thấy bức tranh không mấy sáng sủa. Theo số liệu từ Cục Hải quan - Bộ Tài chính, Việt Nam xuất khẩu khoảng 1,3 triệu tấn gạo, tăng nhẹ so với cùng kỳ năm trước. Tuy nhiên, kim ngạch chỉ đạt xấp xỉ 600 triệu USD, giảm hơn 11%. Nguyên nhân không nằm ở sản lượng, mà chủ yếu do giá suy giảm. Giá xuất khẩu bình quân trong 2 tháng đầu năm đã giảm mạnh xuống còn khoảng 460-465 USD/tấn, thấp hơn 15% so với cùng kỳ.

Đây không phải là một diễn biến bất thường, mà phản ánh rõ nét chu kỳ điều chỉnh của thị trường gạo thế giới sau giai đoạn tăng nóng kéo dài từ năm 2024 sang 2025. Khi nguồn cung toàn cầu dần được khôi phục, đặc biệt từ các quốc gia xuất khẩu lớn như Ấn Độ, Thái Lan, Pakistan khiến mặt bằng giá nhanh chóng hạ nhiệt. Thị trường chuyển từ trạng thái “khát hàng” sang “thận trọng”.

Ở chiều cầu, các quốc gia nhập khẩu lớn như Philippines, Indonesia hay nhiều nước châu Phi không còn mua ồ ạt như trước, mà chuyển sang chiến lược “mua chậm, chờ giá”. Điều này khiến các hợp đồng xuất khẩu bị chia nhỏ, kéo dài thời gian đàm phán, thậm chí trì hoãn ký kết.

Trên thị trường, giá gạo 5% tấm của Việt Nam hiện chỉ dao động quanh mức 360-370 USD/tấn, giảm sâu so với đỉnh năm ngoái. Trong khi đó, nguồn cung trong nước lại tăng nhanh khi vụ Đông Xuân bước vào thu hoạch rộ, đặc biệt là tại khu vực Đồng bằng sông Cửu Long, tạo áp lực dư cung trong ngắn hạn.

Cấu trúc thị trường cũng đang thay đổi. Philippines vẫn là khách hàng lớn nhất với khoảng 620.000 tấn, chiếm gần 48% tổng lượng xuất khẩu. Tuy nhiên, nhiều thị trường truyền thống suy giảm mạnh như Ghana giảm khoảng 31%, Bờ Biển Ngà giảm trên 90%. Đáng chú ý, Indonesia - thị trường từng đóng vai trò quan trọng gần như chững lại khi theo đuổi chiến lược tự chủ lương thực.

Hiệp hội Lương thực Việt Nam nhận định, tình hình xuất khẩu gạo năm 2026 sẽ khó khăn hơn, khi nguồn cung thế giới dồi dào trở lại. Theo đó, sản lượng xuất khẩu có thể chỉ duy trì quanh mức 7 triệu tấn, thay vì tăng trưởng mạnh như giai đoạn trước.

Trong bối cảnh thị trường bước vào chu kỳ điều chỉnh, việc Bộ Công Thương ban hành Chỉ thị số 08/CT-BCT ngày 19/3/2026 có thể được xem là một động thái chính sách kịp thời và cần thiết. Không chỉ nhằm thúc đẩy xuất khẩu, Chỉ thị còn đặt ra yêu cầu quan trọng hơn: gắn xuất khẩu với ổn định thị trường trong nước và bảo đảm an ninh lương thực.

Điểm đáng chú ý của Chỉ thị 08 là cách tiếp cận đồng bộ, huy động toàn bộ hệ thống từ trung ương đến địa phương, từ cơ quan quản lý đến hiệp hội và doanh nghiệp. Đây không phải là giải pháp đơn lẻ, mà là một “gói điều hành” mang tính tổng thể.

Ở cấp độ thị trường quốc tế, Bộ Công Thương giao Vụ Chính sách thương mại đa biên tiếp tục thúc đẩy việc đưa mặt hàng gạo vào lộ trình tận dụng các Hiệp định thương mại tự do (FTA), đồng thời đẩy mạnh đàm phán với các đối tác như EU, Vương quốc Anh nhằm mở rộng hạn ngạch thuế quan. Đây là hướng đi mang tính chiến lược, bởi các thị trường này có giá trị cao, giúp cải thiện biên lợi nhuận thay vì chỉ chạy theo sản lượng.

Song song đó, hệ thống thương vụ Việt Nam tại nước ngoài được yêu cầu theo dõi sát diễn biến cung cầu, giá cả và chính sách nhập khẩu, kịp thời cung cấp thông tin và cảnh báo rủi ro cho doanh nghiệp. Trong bối cảnh thị trường biến động nhanh, thông tin trở thành một yếu tố cạnh tranh quan trọng, thậm chí quyết định hiệu quả xuất khẩu.

Ở khâu xúc tiến thương mại, Cục Xúc tiến thương mại được giao nhiệm vụ đẩy mạnh quảng bá gạo Việt Nam theo hướng đa dạng hóa hình thức, kết hợp trực tiếp và trực tuyến. Điều này cho thấy sự thay đổi trong tư duy tiếp cận thị trường, khi không chỉ phụ thuộc vào các kênh truyền thống mà tận dụng mạnh mẽ nền tảng số.

Về điều hành tổng thể, Cục Xuất nhập khẩu tiếp tục triển khai “Chiến lược phát triển thị trường xuất khẩu gạo đến năm 2030”, đồng thời theo dõi sát diễn biến thị trường để tham mưu chính sách linh hoạt. Yêu cầu đặt ra là phải hài hòa giữa xuất khẩu và tiêu dùng trong nước – một bài toán không dễ trong bối cảnh giá biến động.

Ở thị trường nội địa, vai trò của Cục Quản lý và Phát triển thị trường trong nước được nhấn mạnh với nhiệm vụ theo dõi cung cầu, kiểm soát giá cả và xử lý các hành vi gian lận thương mại. Đây là “trục ổn định”, đảm bảo thị trường trong nước không bị xáo trộn bởi biến động bên ngoài.

Đáng chú ý, Chỉ thị cũng đặt trách nhiệm rõ ràng đối với địa phương và doanh nghiệp. Các Sở Công Thương cần phối hợp với ngành nông nghiệp tổ chức sản xuất phù hợp với nhu cầu thị trường, khuyến khích phát triển giống lúa chất lượng cao. Trong khi đó, doanh nghiệp xuất khẩu phải nâng cao năng lực quản trị rủi ro, chủ động xây dựng phương án kinh doanh thay vì phụ thuộc vào biến động giá.

Song song với đó, ngày 24/3, tại Cần Thơ, Bộ Công Thương sẽ phối hợp với UBND TP. Cần Thơ tổ chức Hội nghị thúc đẩy xuất khẩu gạo năm 2026, với sự tham dự của các bộ, ngành, địa phương, hiệp hội ngành hàng, thương vụ Việt Nam tại nước ngoài và cộng đồng doanh nghiệp. Tại hội nghị, Bộ Công Thương sẽ công bố phần mềm hệ thống báo cáo theo Thông tư số 30/2018/TT-BCT (đã được sửa đổi, bổ sung theo Thông tư số 35/2025/TT-BCT), góp phần nâng cao hiệu quả quản lý, minh bạch hóa thông tin trong hoạt động kinh doanh xuất khẩu gạo.

Có thể thấy, việc ban hành Chỉ thị 08 và tổ chức kịp thời Hội nghị thúc đẩy xuất khẩu gạo năm 2026 không chỉ nhằm giải bài toán trước mắt mà còn gợi mở một hướng đi dài hạn cho ngành gạo Việt Nam. Trong bối cảnh nguồn cung toàn cầu dồi dào và cạnh tranh ngày càng gay gắt, việc chạy theo sản lượng không còn là lựa chọn tối ưu.

Thay vào đó, trọng tâm cần chuyển sang nâng cao giá trị gia tăng, mở rộng thị trường chất lượng cao và xây dựng thương hiệu. Điều này đòi hỏi sự thay đổi đồng bộ từ sản xuất, chế biến đến xuất khẩu.

Việc tận dụng các FTA để tiếp cận các thị trường như EU hay Vương quốc Anh là một bước đi quan trọng, nhưng không dễ dàng. Các thị trường này có tiêu chuẩn cao về chất lượng, truy xuất nguồn gốc và phát triển bền vững. Do đó, nếu không cải thiện chất lượng sản phẩm và chuỗi cung ứng, cơ hội sẽ khó trở thành hiện thực.

Ở góc độ dài hạn, ngành gạo cần được đặt trong một chiến lược lớn hơn, không chỉ là xuất khẩu nông sản, mà là tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu. Điều này đồng nghĩa với việc phải đầu tư vào công nghệ, logistics, thương hiệu và cả năng lực đàm phán thương mại.