Tôm hùm Việt Nam giữ vững vị thế tại thị trường tỷ dân

Theo Hiệp hội Chế biến và Xuất khẩu Thuỷ sản Việt Nam (VASEP), động lực quan trọng nhất thúc đẩy kim ngạch xuất khẩu tôm hùm Việt Nam sang Trung Quốc trong năm 2025 đến từ phía cầu. Tầng lớp trung lưu và nhóm người có thu nhập cao tại thị trường Trung Quốc tiếp tục mở rộng nhanh chóng, kéo theo sự thay đổi rõ rệt trong cấu trúc tiêu dùng. Nếu trước đây người tiêu dùng ưu tiên các sản phẩm thủy sản đông lạnh, giá rẻ, thì nay xu hướng dịch chuyển sang phân khúc cao cấp ngày càng rõ nét.

Các sản phẩm “xanh – sạch – an toàn – truy xuất được nguồn gốc” trở thành tiêu chí lựa chọn quan trọng. Tôm hùm sống/tươi, tôm cỡ lớn và các sản phẩm chế biến sâu phục vụ nhà hàng, khách sạn được ưa chuộng nhờ mang lại trải nghiệm ẩm thực khác biệt. Trong bối cảnh đó, tôm hùm Việt Nam – đặc biệt là tôm hùm xanh – được thị trường đánh giá cao nhờ chất lượng thịt chắc, vị ngọt tự nhiên, phù hợp với phân khúc cao cấp mà người tiêu dùng Trung Quốc sẵn sàng chi trả mức giá cao hơn.

Yếu tố mùa vụ và văn hóa cũng góp phần tạo “sóng” cầu lớn. Tôm hùm được xem là món ăn mang ý nghĩa may mắn, tượng trưng cho sự sung túc, thường xuất hiện trong các bữa tiệc gia đình, tiệc doanh nghiệp và đặc biệt là dịp Tết Nguyên đán. Màu sắc đỏ tươi của tôm hùm phù hợp với quan niệm văn hóa truyền thống về sự thịnh vượng. Đáng chú ý, cỡ tôm hùm nhỏ (150–300 gram/con) rất được ưa chuộng tại các chuỗi buffet hải sản và nhà hàng lẩu hải sản – mô hình kinh doanh đang phát triển mạnh tại các đô thị lớn của Trung Quốc. Sự lan tỏa của các chuỗi nhà hàng hiện đại giúp nhu cầu tôm hùm không chỉ tập trung vào các thành phố hạng nhất mà còn mở rộng sang các đô thị cấp hai, cấp ba, làm gia tăng đáng kể dung lượng thị trường.

Cùng với đó, quá trình phục hồi kinh tế hậu COVID-19 và các chính sách kích cầu tiêu dùng nội địa của Trung Quốc tiếp tục phát huy hiệu quả trong năm 2025. Thu nhập người dân được cải thiện, tâm lý chi tiêu cho các sản phẩm “thưởng thức” quay trở lại, tạo lực đẩy cho nhóm thực phẩm cao cấp. Thương mại điện tử và hệ thống bán lẻ hiện đại phát triển nhanh giúp tôm hùm nhập khẩu tiếp cận người tiêu dùng thuận lợi hơn thông qua các nền tảng mua sắm trực tuyến, giao hàng nhanh trong ngày. Nhờ “độ mở hầu bao” của thị trường tỷ dân, tổng lượng tôm hùm Trung Quốc nhập khẩu trong ba quý đầu năm 2025 đạt gần 49.900 tấn, tăng 13% so với cùng kỳ. Nhu cầu tăng mạnh đã mở ra dư địa lớn cho các nhà cung ứng, trong đó Việt Nam nổi lên như nguồn cung tăng trưởng nhanh nhất.

Hiệp hội Chế biến và Xuất khẩu Thuỷ sản Việt Nam (VASEP) cho biết, bên cạnh lực cầu từ thị trường, chính sách thương mại – kiểm dịch thuận lợi hơn giữa Việt Nam và Trung Quốc là yếu tố quan trọng giúp dòng chảy tôm hùm được khai thông mạnh mẽ trong năm 2025.

Những năm gần đây, hợp tác nông thủy sản song phương có nhiều bước tiến tích cực thông qua việc ký kết và triển khai các Nghị định thư về kiểm dịch, an toàn thực phẩm. Nhiều mặt hàng thủy sản chủ lực của Việt Nam, trong đó có tôm hùm, được xuất khẩu chính ngạch với ưu đãi thuế quan theo các hiệp định thương mại tự do như ACFTA và RCEP. Lợi thế thuế suất 0% giúp tôm hùm Việt Nam có giá bán cạnh tranh hơn rõ rệt so với các nguồn cung từ Bắc Mỹ đang chịu thuế nhập khẩu cao.

Một lợi thế quan trọng khác là vị trí địa lý gần kề. Tôm hùm là mặt hàng giá trị cao, nhạy cảm với thời gian vận chuyển. Việc có thể vận chuyển bằng đường bộ hoặc đường biển ngắn ngày từ Việt Nam sang Trung Quốc giúp giảm đáng kể chi phí logistics, hạn chế hao hụt so với các đối thủ phải vận chuyển đường hàng không xuyên đại dương. Đây là yếu tố then chốt giúp tôm hùm Việt Nam duy trì độ tươi sống, đáp ứng yêu cầu khắt khe của phân khúc cao cấp tại thị trường Trung Quốc.

Về mặt kiểm dịch, sau giai đoạn siết chặt quản lý đối với tôm hùm bông, cơ quan chức năng hai nước đã tăng cường phối hợp để tháo gỡ vướng mắc. Việt Nam chủ động hướng người nuôi chuyển sang tập trung vào các loài được phép nhập khẩu, chuẩn hóa quy trình nuôi, tăng cường truy xuất nguồn gốc và đăng ký mã số cơ sở nuôi, cơ sở đóng gói. Đến năm 2025, xuất khẩu tôm hùm sang Trung Quốc cơ bản được thực hiện qua kênh chính ngạch ổn định hơn, giảm mạnh rủi ro ách tắc biên giới. Việc chuyển từ tiểu ngạch sang chính ngạch không chỉ giúp doanh nghiệp chủ động kế hoạch sản xuất – xuất khẩu, mà còn nâng cao uy tín thương hiệu tôm hùm Việt Nam trên thị trường Trung Quốc.

Ở chiều ngược lại, Trung Quốc cũng có lợi khi đa dạng hóa nguồn cung thủy sản, giảm phụ thuộc vào các thị trường xa về địa lý và tiềm ẩn rủi ro chính trị – thương mại. Quan hệ thương mại Việt – Trung được cải thiện tạo nền tảng cho dòng chảy hàng hóa thông suốt hơn, qua đó thúc đẩy kim ngạch xuất khẩu tôm hùm của Việt Nam tăng trưởng đột phá. Thực tế cho thấy, năm 2025, Trung Quốc đã vươn lên trở thành một trong những thị trường nhập khẩu thủy sản lớn nhất của Việt Nam, vượt qua nhiều thị trường truyền thống khác.

Hiệp hội Chế biến và Xuất khẩu Thuỷ sản Việt Nam (VASEP) nhận định, để đáp ứng nhu cầu tăng mạnh từ Trung Quốc, ngành tôm hùm Việt Nam đã mở rộng nhanh quy mô nuôi trong những năm gần đây. Các vùng nuôi trọng điểm như vịnh Xuân Đài và Cam Ranh phục hồi sản lượng tốt, đóng vai trò “bệ đỡ” cho xuất khẩu. Nguồn cung tôm hùm xanh dồi dào giúp doanh nghiệp Việt Nam kịp thời nắm bắt cơ hội khi thị trường Trung Quốc “khát hàng”.

Số liệu ba quý đầu năm 2025 cho thấy Trung Quốc nhập hơn 17.000 tấn tôm hùm từ Việt Nam, giá trị đạt hàng trăm triệu USD – mức tăng trưởng “nóng” so với các năm trước. Diện tích nuôi và số lượng lồng bè tại các địa phương ven biển tăng nhanh, phản ánh tốc độ mở rộng sản xuất để đáp ứng thị trường.

Tuy nhiên, sự tăng trưởng nhanh cũng đặt ra không ít thách thức về tính bền vững. Nuôi tôm hùm phụ thuộc nhiều vào điều kiện môi trường, dễ bị ảnh hưởng bởi thiên tai, mưa lũ, dịch bệnh. Bên cạnh đó, chi phí đầu vào (con giống, thức ăn) còn cao, khiến biên lợi nhuận của người nuôi dễ biến động khi giá thị trường thay đổi. Nếu không kiểm soát tốt môi trường nuôi và quy hoạch vùng nuôi, nguy cơ rủi ro về dịch bệnh, ô nhiễm môi trường biển có thể ảnh hưởng đến nguồn cung trong trung và dài hạn. Do đó, việc phát triển theo hướng bền vững, chuẩn hóa vùng nuôi, tăng cường kiểm soát dịch bệnh và đầu tư công nghệ nuôi thân thiện môi trường là yêu cầu cấp thiết để duy trì lợi thế cạnh tranh.

Về cạnh tranh quốc tế, bối cảnh năm 2025 mang lại nhiều “thiên thời” cho tôm hùm Việt Nam. Trước đây, Australia từng chiếm thị phần áp đảo tại Trung Quốc, nhưng việc gián đoạn thương mại kéo dài đã tạo khoảng trống lớn trên thị trường. Trong khi đó, nguồn cung từ Hoa Kỳ và Canada chịu bất lợi do thuế quan cao, khiến giá tôm hùm Bắc Mỹ kém cạnh tranh hơn. Một số quốc gia Đông Nam Á như Indonesia, Thái Lan cũng tranh thủ mở rộng xuất khẩu, song quy mô và tốc độ tăng trưởng vẫn chưa sánh được với Việt Nam. Nhờ lợi thế thuế quan, khoảng cách địa lý gần và khả năng cung ứng nhanh, Việt Nam nổi lên là một trong những nguồn cung tôm hùm quan trọng nhất của Trung Quốc trong năm 2025.

Dù vậy, triển vọng cạnh tranh trong tương lai không hề dễ dàng. Khi các đối thủ truyền thống quay trở lại thị trường Trung Quốc và Trung Quốc từng bước nghiên cứu phát triển mô hình nuôi tôm hùm trong nước, áp lực cạnh tranh sẽ gia tăng. Điều này đòi hỏi ngành tôm hùm Việt Nam không chỉ dựa vào lợi thế ngắn hạn về thuế quan và địa lý, mà cần đầu tư dài hạn vào chất lượng, thương hiệu và tính bền vững của chuỗi giá trị. Chuẩn hóa vùng nuôi, tăng tỷ lệ nuôi công nghệ cao, xây dựng thương hiệu quốc gia cho tôm hùm Việt Nam và đa dạng hóa thị trường xuất khẩu sẽ là những “chìa khóa” để duy trì vị thế tại thị trường tỷ dân, đồng thời giảm phụ thuộc vào một thị trường đơn lẻ.