Tiểu thương chợ truyền thống bắt nhịp với chuyển đổi số

Không phải mọi người dân đều có cùng khả năng tiếp cận công nghệ. Với nhiều tiểu thương chợ truyền thống, nhất là những người đã lớn tuổi, điện thoại thông minh chủ yếu vẫn được sử dụng để nghe gọi, nhắn tin; hoạt động mua bán dựa vào tiền mặt, sổ ghi chép và lượng khách quen. Khi người tiêu dùng ngày càng chuyển sang mua sắm trực tuyến, thanh toán không dùng tiền mặt và tìm kiếm sản phẩm trên mạng, khoảng cách về kỹ năng số có thể trở thành rào cản đối với nhóm kinh doanh nhỏ lẻ này.

Đây là lý do phong trào “Bình dân học vụ số” được kỳ vọng không chỉ dừng ở việc phổ cập kiến thức công nghệ, mà còn giúp những nhóm ít có điều kiện tiếp cận công nghệ như tiểu thương chợ truyền thống có thể sử dụng các công cụ số phục vụ trực tiếp cho công việc.

Từ một thao tác đơn giản như nhận tiền qua mã QR, người bán có thể tiến tới quản lý doanh thu trên điện thoại, quảng bá sản phẩm qua mạng xã hội, bán hàng trực tuyến và mở rộng tệp khách hàng. Mỗi kỹ năng mới được hình thành là một bước giúp tiểu thương thu hẹp khoảng cách với nền kinh tế số. Với tiểu thương, chuyển đổi số không nhất thiết phải bắt đầu bằng những nền tảng phức tạp. Điều họ cần trước tiên là những công cụ giải quyết được công việc hàng ngày.

Thanh toán không tiền mặt là một ví dụ. Việc sử dụng mã QR, ví điện tử hay các phương thức thanh toán không tiếp xúc có thể giúp giao dịch nhanh chóng, giảm việc phải chuẩn bị và quản lý tiền mặt. Quan trọng hơn, đây cũng là bước đầu để người bán làm quen với các giao dịch số. Từ đó, tiểu thương có thể tiếp tục học cách kiểm tra giao dịch trên điện thoại, quản lý doanh thu, lưu thông tin khách hàng hay sử dụng các ứng dụng hỗ trợ bán hàng.

Đây cũng là hướng tiếp cận được đặt ra trong Chương trình Chuyển đổi số tiểu thương chợ truyền thống do Cục Thương mại điện tử và Kinh tế số (Bộ Công Thương) triển khai. Chương trình tập trung vào đào tạo kỹ năng ứng dụng công nghệ số và thương mại điện tử, cung cấp các giải pháp công nghệ phù hợp, tổ chức hoạt động trải nghiệm và xây dựng cộng đồng hỗ trợ tiểu thương.

Điểm đáng chú ý là các hoạt động này hướng đến việc đưa công nghệ đến gần hơn với công việc thực tế của người bán hàng, thay vì chỉ cung cấp kiến thức chung.

Bà Thanh Mai, tiểu thương chợ Mỹ Đình (phường Từ Liêm) có thể: “Trước đây, tôi chủ yếu nhận tiền mặt, ghi chép bằng sổ; sau khi được hướng dẫn đã biết nhận chuyển khoản bằng mã QR, kiểm tra giao dịch trên điện thoại. Việc đăng sản phẩm lên mạng xã hội cũng giúp tôi tiếp cận khách hàng mới, tiết kiệm thời gian, tăng doanh thu”.

Do đó, phổ cập kỹ năng số cho tiểu thương cần được hiểu rộng hơn việc hướng dẫn sử dụng một ứng dụng. Điều quan trọng là giúp người bán hiểu công nghệ có thể giải quyết vấn đề gì và lựa chọn được công cụ phù hợp với nhu cầu.

Một người bán đặc sản địa phương có thể học cách chụp ảnh, đăng sản phẩm lên mạng xã hội và tiếp nhận đơn hàng từ khách ở tỉnh khác. Một tiểu thương kinh doanh hàng tiêu dùng có thể sử dụng phần mềm để theo dõi hàng tồn kho, doanh thu. Người bán hàng tại chợ có thể dùng mã QR để nhận thanh toán và giảm thời gian kiểm đếm tiền mặt. Những kỹ năng tưởng như nhỏ này lại có ý nghĩa lớn với nhóm kinh doanh truyền thống, bởi chúng giúp họ chủ động hơn trước sự thay đổi trong thói quen tiêu dùng.

Theo Kế hoạch tổng thể Phát triển thương mại điện tử quốc gia giai đoạn 2026-2030, mục tiêu đến năm 2030 là tỷ lệ thanh toán không dùng tiền mặt trong thương mại điện tử đạt 80%. Để tiến tới mục tiêu này, việc mở rộng kỹ năng thanh toán số đến các hộ kinh doanh nhỏ và tiểu thương là một phần quan trọng.

Nếu thanh toán số là bước khởi đầu thì thương mại điện tử có thể mở ra một không gian kinh doanh rộng hơn cho tiểu thương. Một sạp hàng tại chợ truyền thống thường chỉ tiếp cận khách hàng trong khu vực. Nhưng khi biết sử dụng mạng xã hội hoặc nền tảng thương mại điện tử, người bán có thể đưa sản phẩm đến nhiều địa phương khác. Cơ hội này đặc biệt có ý nghĩa với các sản phẩm đặc sản, nông sản, thực phẩm chế biến và hàng thủ công. Những mặt hàng vốn phụ thuộc vào khách du lịch hoặc người dân địa phương nay có thêm cơ hội tiếp cận người tiêu dùng ở thị trường rộng hơn.

Tuy nhiên, để bán hàng trực tuyến hiệu quả, tiểu thương cần được trang bị thêm nhiều kỹ năng như chụp ảnh sản phẩm, viết nội dung, giao tiếp với khách hàng, đóng gói, xử lý đơn hàng, bảo vệ tài khoản và nhận diện nguy cơ lừa đảo. Đây là lý do việc phổ cập kỹ năng số cần được thực hiện theo hướng đơn giản, trực quan và “cầm tay chỉ việc”. Với những người chưa quen công nghệ, một hướng dẫn cụ thể gắn với chính sản phẩm và công việc của họ sẽ dễ tiếp thu hơn những nội dung nặng về thuật ngữ.

Sổ tay hướng dẫn chuyển đổi số tiểu thương chợ truyền thống do Bộ Công Thương xây dựng cũng là một trong những tài liệu hỗ trợ theo hướng này, tập trung vào các nội dung gần với hoạt động kinh doanh như thanh toán số, bán hàng trực tuyến và quản lý hoạt động kinh doanh. Tuy nhiên, để tiểu thương thực sự ứng dụng công nghệ, cần có sự hỗ trợ thường xuyên từ chính quyền địa phương, ban quản lý chợ, ngân hàng và doanh nghiệp công nghệ. Các giải pháp cũng cần dễ sử dụng, chi phí phù hợp và có người hướng dẫn khi tiểu thương gặp khó khăn. Với nhóm kinh doanh nhỏ lẻ, chuyển đổi số không phải cuộc chạy đua để sử dụng thật nhiều công nghệ. Điều quan trọng là họ biết lựa chọn công cụ phù hợp và biến công nghệ thành phương tiện hỗ trợ công việc.

Khi một tiểu thương biết dùng mã QR để nhận thanh toán, một hộ kinh doanh biết quản lý doanh thu bằng phần mềm hay một người bán hàng biết đưa sản phẩm lên nền tảng trực tuyến, khoảng cách giữa chợ truyền thống và nền kinh tế số đã được thu hẹp thêm một bước. Đó cũng là giá trị thiết thực mà “Bình dân học vụ số” có thể mang lại. Phổ cập kỹ năng số không chỉ giúp người dân biết sử dụng công nghệ, mà còn tạo cơ hội để những nhóm kinh doanh truyền thống tiếp cận thông tin, thị trường và phương thức làm ăn mới.