Tháo gỡ điểm nghẽn năng suất, mở đường cho doanh nghiệp vừa và nhỏ

Quản trị, công nghệ và chất lượng nguồn nhân lực đang được xem là những điểm nghẽn kìm hãm sự phát triển của doanh nghiệp vừa và nhỏ tại Việt Nam. Chỉ khi tháo gỡ các vướng mắc một cách hệ thống, năng suất mới thực sự trở thành động lực tăng trưởng dài hạn.

Những năm gần đây, năng suất lao động của Việt Nam đã ghi nhận mức cải thiện đáng kể, với tốc độ tăng bình quân giai đoạn 2020 - 2025 ước tính khoảng 5,3%/năm. Tuy nhiên, nếu so sánh với các nước khác trong khu vực, khoảng cách về năng suất giữa Việt Nam và quốc gia khác vẫn còn khá lớn. Điều này phản ánh một thực tế: tăng trưởng năng suất hiện nay vẫn chưa hoàn toàn dựa trên nền tảng chất lượng và hiệu quả sử dụng nguồn lực.

Ở cấp độ doanh nghiệp, đặc biệt là khối doanh nghiệp vừa và nhỏ, vốn chiếm tới khoảng 94% tổng số doanh nghiệp đang hoạt động trọng nước, hạn chế về năng lực quản trị, nguồn lực tài chính và trình độ công nghệ vẫn là rào cản phổ biến. Thực tế cho thấy, nhiều doanh nghiệp còn vận hành chủ yếu dựa trên kinh nghiệm cá nhân, thiếu hệ thống đo lường hiệu quả, chưa coi quản trị là khoản đầu tư chiến lược. Khi năng suất không được quản trị bằng dữ liệu và quy trình, việc cải thiện chỉ mang tính ngắn hạn và khó duy trì bền vững.

Theo phân tích của PGS. TS. Phan Chí Anh, Viện trưởng Viện Quản trị kinh doanh, trường Đại học Kinh tế, Đại học Quốc gia Hà Nội, tăng năng suất không thể chỉ dựa vào kéo dài thời gian lao động hay mở rộng quy mô đầu vào. “Muốn tăng được năng suất lao động, doanh nghiệp phải có quy trình quản trị tốt, cải tiến công nghệ, sản phẩm và sáng tạo thêm giá trị gia tăng trong từng khâu của quá trình sản xuất” - TS. Phan Chí Anh nhấn mạnh. Cách tiếp cận này cho thấy năng suất thực chất là kết quả tổng hợp của quản trị, chất lượng và đổi mới.

Bên cạnh đó, các chuyên gia kinh tế cũng chỉ ra năm điểm nghẽn lớn đang kìm hãm năng suất của doanh nghiệp vừa và nhỏ.
Thứ nhất, hạn chế về năng lực quản trị. Không ít doanh nghiệp chưa xây dựng được quy trình sản xuất kinh doanh chuẩn hóa, thiếu hệ thống kiểm soát chất lượng, dẫn đến lãng phí nguồn lực, tỷ lệ sai lỗi cao, chi phí sản xuất khó kiểm soát. Đây là nguyên nhân khiến năng suất lao động không phản ánh đúng nỗ lực của người lao động.

Thứ hai, khả năng tiếp cận công nghệ và chuyển đổi số còn yếu. Việc đầu tư cho công nghệ mới, tự động hóa hay nền tảng quản trị số đòi hỏi chi phí ban đầu và năng lực triển khai, trong khi nhiều doanh nghiệp nhỏ và vừa vẫn e ngại rủi ro, thiếu thông tin, nhân lực phù hợp.

Thứ ba, khó khăn trong tiếp cận chính sách. Theo nhận định trong nhiều phân tích kinh tế, dù Nhà nước đã ban hành nhiều chương trình hỗ trợ nâng cao năng suất, song mức độ thụ hưởng thực tế của doanh nghiệp, đặc biệt là doanh nghiệp vừa và nhỏ còn hạn chế. Nguyên nhân không chỉ nằm ở thủ tục hành chính, mà còn ở năng lực hấp thụ chính sách của chính doanh nghiệp.

Thứ tư, chất lượng nguồn nhân lực và năng lực quản trị doanh nghiệp cũng là rào cản đáng kể. Thống kê cho thấy, khoảng 68% lao động trong doanh nghiệp nhỏ và vừa chưa qua đào tạo nghề chính quy, trong khi nhiều doanh nghiệp vẫn vận hành theo mô hình gia đình, thiếu cơ chế đánh giá hiệu quả và quản trị dữ liệu. Điều này khiến doanh nghiệp khó xây dựng văn hóa đổi mới và khó thích ứng với yêu cầu ngày càng cao của chuỗi cung ứng toàn cầu.

Cuối cùng, liên kết chuỗi giá trị còn lỏng lẻo. Khi không tham gia sâu vào chuỗi cung ứng có tiêu chuẩn cao, doanh nghiệp khó có động lực và áp lực để cải tiến năng suất chất lượng, dẫn đến vòng luẩn quẩn “năng suất thấp - giá trị thấp - khả năng cạnh tranh thấp”.

Nhìn nhận kinh nghiệm từ các nước, đặc biệt là Nhật Bản và Hàn Quốc, được ví như hai con rồng Châu Á lựa chọn con đường lấy chất lượng là động lực tăng năng suất và đạt thành công trong tăng trưởng là minh chứng rõ nét. Cách tiếp cận này cũng phù hợp với doanh nghiệp vừa và nhỏ tại Việt Nam, nơi nguồn lực còn hạn chế nhưng có nhiều cơ hội để cải tiến.

Trong bối cảnh đó, Chương trình quốc gia hỗ trợ doanh nghiệp nâng cao năng suất chất lượng sản phẩm, hàng hóa giai đoạn 2021-2030 (Chương trình 1322) đóng vai trò như đòn bẩy chính sách quan trọng. Chương trình tập trung hỗ trợ doanh nghiệp áp dụng các hệ thống quản lý, tiêu chuẩn và công cụ cải tiến năng suất chất lượng, từ đó nâng cao hiệu quả sử dụng nguồn lực.

Điểm đáng chú ý của Chương trình không chỉ nằm ở hỗ trợ kỹ thuật, mà còn ở việc thay đổi cách tiếp cận: coi năng suất là kết quả của quản trị và chất lượng, chứ không đơn thuần là tăng cường độ lao động. Thông qua việc phổ biến tiêu chuẩn, đào tạo chuyên gia năng suất và xây dựng mô hình áp dụng thực tế, chương trình hướng tới tạo ra sự thay đổi từ bên trong doanh nghiệp.

Thực tế đã cho thấy những kết quả tích cực từ các doanh nghiệp sau khi tham gia Chương trình 1322. Ông Nguyễn Nam Hải, Chủ tịch Ủy ban Tiêu chuẩn Đo lường Chất lượng Quốc gia cho biết, giai đoạn 2021 - 2025, Chương trình đã lan tỏa sâu rộng tới cộng đồng doanh nghiệp. Trong đó, từng nhóm doanh nghiệp được hỗ trợ tiếp cận các mô hình quản trị tiên tiến, tiêu chuẩn quốc gia, quốc tế, công cụ cải tiến năng suất, chứng kiến kết quả rõ rệt: năng suất tăng, lãng phí giảm, chất lượng sản phẩm nâng lên, quản trị hiệu quả hơn.

Đặc biệt, số doanh nghiệp được hỗ trợ áp dụng các giải pháp nâng cao năng suất, chất lượng đạt khoảng 6.410 doanh nghiệp. Qua đó cho thấy, Chương trình 1322 giống như một giải pháp hữu hiệu giúp các doanh nghiệp vừa và nhỏ giải đáp điểm nghẽn đang vướng mắc. Nhìn chung, năng suất không phải đích đến tức thì, mà là kết quả của quá trình cải tiến liên tục. Khi những điểm nghẽn về quản trị, công nghệ và thể chế được tháo gỡ, doanh nghiệp nhỏ và vừa sẽ có cơ hội bứt phá, đóng góp mạnh mẽ hơn vào tăng trưởng bền vững của nền kinh tế.