Quản lý an toàn thực phẩm: Phân tích nguy cơ là ưu tiên hàng đầu

Hơn 15 năm qua, Canada đã phối hợp chặt chẽ với Việt Nam trong tăng cường năng lực quản lý an toàn thực phẩm (ATTP), không chỉ ở hỗ trợ kỹ thuật mà còn hoàn thiện thể chế và nâng cao hiệu lực quản lý Nhà nước.

Trong đó, từ năm 2020 đến nay, Dự án “ATTP vì sự phát triển” (SAFEGRO) do Canada tài trợ đã trở thành đối tác quốc tế có đóng góp sâu sắc cho quá trình sửa đổi Luật ATTP của Việt Nam. Thông qua các báo cáo phân tích chuyên sâu, hoạt động đào tạo và tham vấn chính sách, SAFEGRO đã hỗ trợ Việt Nam tiếp cận các mô hình quản lý ATTP tiên tiến, dựa trên phân tích nguy cơ, quản lý theo chuỗi và phân định rõ vai trò thể chế.

Trao đổi với phóng viên Báo Công Thương, bà Tô Liên Thu - chuyên gia chính sách và thể chế của Dự án SAFEGRO, cho hay: Việc Canada và SAFEGRO tham gia hai hội thảo tham vấn chính sách về Luật ATTP sửa đổi, tổ chức vào các ngày 9 và 15/1/2026, được xem là dấu mốc quan trọng, phản ánh kết quả của quá trình hợp tác lâu dài giữa Canada và các cơ quan của Chính phủ Việt Nam, gồm Bộ Y tế, Bộ Nông nghiệp và Môi trường, Bộ Công Thương.

Tại các hội thảo, Bộ Y tế đã trình bày 5 trụ cột chính sách lớn, nền tảng của Luật ATTP sửa đổi, để lấy ý kiến rộng rãi. Thành phần tham dự gồm đại diện cơ quan lập pháp, hành pháp, các bộ, ngành chủ chốt, lực lượng thực thi pháp luật và phòng, chống tội phạm, hiệp hội doanh nghiệp trong và ngoài nước, cùng các chuyên gia, luật sư và tổ chức xã hội dân sự hoạt động lâu năm trong lĩnh vực ATTP.

5 nhóm chính sách trọng tâm được đưa ra gồm: Tăng cường quản lý cơ sở sản xuất, kinh doanh thực phẩm nguy cơ cao; phân cấp quản lý ATTP giữa trung ương và địa phương; kiểm soát thực phẩm chế biến, bao gói sẵn dựa trên nguy cơ; kiểm soát thực phẩm nhập khẩu dựa trên nguy cơ và lịch sử tuân thủ; và kiểm soát chặt các chất có nguy cơ bị lạm dụng trong sản xuất, chế biến thực phẩm.

Theo bà Thu, các hội thảo thu hút hơn 200 đại biểu tham dự trực tiếp và trên 300 đại biểu kết nối trực tuyến. Nhiều ý kiến đánh giá các định hướng chính sách là phù hợp thông lệ quốc tế, đáp ứng yêu cầu cải cách trong bối cảnh hội nhập. Tuy nhiên, nhiều đại biểu cũng nhấn mạnh, nếu các quy định chỉ dừng ở nguyên tắc, thiếu thiết kế thể chế rõ ràng, công cụ thực thi cụ thể và cơ chế phối hợp hiệu quả, thì việc chuyển đổi mô hình quản lý trên thực tế sẽ khó đạt kết quả.

Trên cơ sở đó, SAFEGRO đã đề xuất 10 giải pháp trọng tâm, đúc kết từ hơn 5 năm triển khai dự án tại Việt Nam, nhằm đưa các định hướng chính sách vào thực tiễn quản lý hàng ngày.

Theo bà Thu, giải pháp nhận được sự đồng thuận cao nhất là chuyển mạnh sang quản lý ATTP dựa trên phân tích nguy cơ, trụ cột cốt lõi trong hệ thống quản lý thực phẩm của Canada và nhiều quốc gia phát triển. Cách tiếp cận này được xem là “xương sống” để thực hiện hiệu quả các chính sách liên quan đến cơ sở nguy cơ cao, thực phẩm chế biến, nhập khẩu và kiểm soát chất sử dụng trong sản xuất thực phẩm.

Về hệ thống FIRE, nền tảng phân tích và quản lý nguy cơ thực phẩm nhập khẩu dựa trên dữ liệu, hiện đang được áp dụng tại Canada, các hiệp hội doanh nghiệp như Hiệp hội Thực phẩm minh bạch, Hiệp hội Thực phẩm TP. Hồ Chí Minh và EuroCham đều cho rằng, quản lý dựa trên nguy cơ là giải pháp then chốt để khắc phục tình trạng thanh tra, kiểm tra tràn lan, tốn kém nhưng hiệu quả thấp.

Thực tế cho thấy, tư duy quản lý dựa trên nguy cơ đã từng bước được Việt Nam áp dụng trong xuất khẩu, trong đáp ứng yêu cầu thị trường quốc tế và trong ứng phó với đại dịch Covid-19. Thách thức hiện nay là thể chế hóa đầy đủ cách tiếp cận này trong Luật ATTP sửa đổi và tổ chức thực hiện một cách nhất quán.

Một đề xuất đáng chú ý khác là yêu cầu cơ sở sản xuất, kinh doanh thực phẩm phải xây dựng và nộp Kế hoạch kiểm soát phòng ngừa như điều kiện tiên quyết để được cấp phép, thông lệ bắt buộc theo Đạo luật Hiện đại hóa ATTP của Hoa Kỳ và Đạo luật Thực phẩm An toàn cho người dân Canada. Theo cách tiếp cận này, doanh nghiệp chỉ được phép hoạt động sau khi kế hoạch được cơ quan có thẩm quyền phê duyệt, thay vì chủ yếu dựa vào cơ chế tự công bố.

Bên cạnh đó, việc tái cấu trúc hệ thống phòng kiểm nghiệm ATTP cũng được coi là yêu cầu cấp bách, trong bối cảnh cơ quan chức năng phát hiện hơn 10.000 phiếu kết quả kiểm nghiệm giả. SAFEGRO đề xuất tổ chức lại mạng lưới phòng kiểm nghiệm theo một đầu mối quản lý thống nhất, chuẩn hóa theo chuẩn quốc tế và tăng cường giám sát.

Ngoài các giải pháp cốt lõi, SAFEGRO còn đề xuất xây dựng Hệ thống Thông tin ATTP quốc gia, thúc đẩy chuyển đổi số, liên thông dữ liệu và nâng cao năng lực cảnh báo sớm; đồng thời hài hòa Luật ATTP với các điều ước quốc tế, thiết kế chính sách phù hợp cho doanh nghiệp nhỏ, lồng ghép yếu tố công bằng xã hội và bình đẳng giới.

“Vấn đề đặt ra hiện nay không còn là “có cần cải cách hay không”, mà là làm thế nào để chuyển đổi hiệu quả mô hình quản lý và tổ chức thực thi”, bà Thu chia sẻ và cho rằng, trong bối cảnh đó, Luật ATTP sửa đổi được kỳ vọng sẽ trở thành đòn bẩy quan trọng, giúp hệ thống quản lý ATTP của Việt Nam tiệm cận chuẩn mực quốc tế, bảo vệ tốt hơn sức khỏe người dân và tạo nền tảng cho phát triển kinh tế, hội nhập thương mại bền vững.