Những chuyển động mới định hình tương lai công nghiệp toàn cầu

Công nghiệp toàn cầu đang bước vào một giai đoạn tái cấu trúc sâu sắc. Trong đó, công nghệ cao tiếp tục là động lực tăng trưởng, nhưng điều làm nên khác biệt của thập niên này chính là việc công nghệ được đặt trong khuôn khổ trách nhiệm xã hội, môi trường và con người.

Từ thế kỷ XX, phát triển công nghiệp gắn liền với khái niệm “công nghiệp hóa nặng”, nơi năng suất, quy mô và lợi nhuận được coi là thước đo tối thượng. Mô hình này tạo ra những bước nhảy vọt về tăng trưởng, nhưng cũng để lại hệ lụy dài hạn như ô nhiễm môi trường, bất bình đẳng xã hội, khai thác cạn kiệt tài nguyên và sự phụ thuộc lớn vào nhiên liệu hóa thạch.

Tuy nhiên, từ sau Đại dịch Covid-19 và hàng loạt cú sốc toàn cầu, tư duy phát triển công nghiệp đang thay đổi căn bản. Nhiều quốc gia và tập đoàn nhận ra rằng, một nền công nghiệp chỉ chú trọng hiệu quả kinh tế ngắn hạn sẽ khó đứng vững trước những rủi ro mang tính hệ thống như biến đổi khí hậu, xung đột địa chính trị hay khủng hoảng năng lượng.

Chia sẻ với phóng viên Báo Công Thương, Tiến sĩ Lê Thái Hà - Giám đốc điều hành của Quỹ VinFuture - Quỹ giải thưởng khoa học và công nghệ toàn cầu và Quỹ Vì tương lai xanh (Tập đoàn Vingroup) cho biết, theo báo cáo UNIDO Industrial Development Report 2024, nhiều quốc gia G20 đã đưa khái niệm “công nghiệp xanh” hoặc “công nghiệp tuần hoàn” vào chiến lược quốc gia. 

“Chúng ta đang thấy một mô hình mới nổi lên - Industry 5.0, hay còn gọi là ‘human-centric and sustainable industry’, trong đó công nghệ không chỉ được dùng để tự động hóa, mà để tăng khả năng phục hồi (resilience), giảm phát thải và tạo giá trị chia sẻ cho cộng đồng”, Tiến sĩ Lê Thái Hà phân tích.

Industry 5.0 - mô hình công nghiệp lấy con người làm trung tâm, khác với Industry 4.0 vốn nhấn mạnh tự động hóa và số hóa, Industry 5.0 đặt câu hỏi: công nghệ phục vụ ai và vì mục tiêu gì? Trong mô hình này, công nghệ cao không chỉ để thay thế lao động hay tối ưu chi phí, mà tăng khả năng thích ứng của hệ thống sản xuất, giảm phát thải và tạo ra giá trị xã hội lâu dài.

Trách nhiệm xã hội, vì thế, không còn là hoạt động “bên lề” hay mang tính hình ảnh. Nó trở thành một phần cấu thành của năng lực cạnh tranh công nghiệp. Những vấn đề như minh bạch chuỗi cung ứng, điều kiện lao động, quyền con người, hay tác động môi trường đang được đưa thẳng vào chiến lược phát triển của doanh nghiệp và quốc gia, thay vì chỉ xuất hiện trong các báo cáo trách nhiệm xã hội mang tính hình thức.

Nếu nhìn vào bức tranh đầu tư toàn cầu, có thể thấy rõ công nghệ cao đang là trụ cột của làn sóng chuyển đổi công nghiệp mới. Theo Báo cáo Đầu tư Năng lượng Thế giới 2024 của Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA), tổng đầu tư toàn cầu vào năng lượng sạch đã đạt khoảng 2.000 tỷ USD, cao gấp đôi so với đầu tư vào nhiên liệu hóa thạch. Đây không chỉ là sự dịch chuyển dòng vốn, mà phản ánh sự thay đổi chiến lược dài hạn của các nền kinh tế.

Những lĩnh vực như pin lưu trữ, hydro xanh, vật liệu mới, tái chế và công nghệ thu giữ - lưu trữ carbon (CCUS) đang trở thành cấu phần chiến lược trong hệ sinh thái công nghiệp mới. Chúng không chỉ phục vụ mục tiêu giảm phát thải, mà còn tạo ra các ngành công nghiệp và chuỗi giá trị hoàn toàn mới, mở ra cơ hội việc làm chất lượng cao và tăng khả năng tự chủ công nghiệp.

Song song với đó, các tập đoàn công nghiệp hàng đầu thế giới đang điều chỉnh mạnh mẽ định hướng phát triển. Siemens, Toyota hay Schneider Electric là những ví dụ điển hình cho sự chuyển dịch từ mô hình tối ưu hiệu suất sang phát triển gắn với mục tiêu xã hội và môi trường. Việc đặt ra các cam kết Net Zero, thúc đẩy minh bạch chuỗi cung ứng hay cải thiện công bằng lao động trong khuôn khổ ESG không còn là lựa chọn, mà là yêu cầu bắt buộc để duy trì vị thế trên thị trường toàn cầu.

Tiến sĩ Lê Thái Hà cho rằng, điều quan trọng nhất là trách nhiệm xã hội không còn là phần phụ trợ của công nghiệp, mà là điều kiện để công nghiệp tồn tại lâu dài. “Một doanh nghiệp sản xuất hay một nền công nghiệp muốn phát triển bền vững, thì năng lực cạnh tranh không chỉ đo bằng năng suất hay chi phí, mà còn bằng mức độ tuân thủ đạo đức, cam kết môi trường và tác động tích cực tới con người”, nữ Tiến sĩ phân tích.

Điều này cũng đặt ra những yêu cầu mới đối với các quốc gia đang phát triển. Tham gia sâu vào chuỗi giá trị toàn cầu không còn chỉ là thu hút vốn hay công nghệ, mà còn là khả năng đáp ứng các tiêu chuẩn ngày càng khắt khe về môi trường, lao động và quản trị. Công nghệ cao có thể giúp rút ngắn khoảng cách phát triển, nhưng nếu thiếu khung trách nhiệm xã hội phù hợp, lợi ích dài hạn sẽ khó được bảo đảm.

Nhìn một cách tổng thể, xu hướng phát triển công nghiệp toàn cầu hiện nay cho thấy một sự thay đổi về “chất” chứ không chỉ về “lượng”. Công nghệ cao giúp công nghiệp vận hành nhanh hơn, thông minh hơn và hiệu quả hơn. Nhưng chỉ khi công nghệ được gắn với trách nhiệm xã hội, công nghiệp mới có thể đi xa hơn, bền vững hơn và đóng góp thực sự cho sự phát triển của con người.