'Hộ chiếu xanh' mở đường nâng tầm hạt gạo Việt

Sau hai năm triển khai Đề án “Phát triển bền vững 1 triệu ha chuyên canh lúa chất lượng cao, phát thải thấp gắn với tăng trưởng xanh vùng Đồng bằng sông Cửu Long đến năm 2030”, ngành lúa gạo Việt Nam đã ghi nhận những kết quả bước đầu mang tính nền tảng. Trong đó, Hiệp hội Ngành hàng Lúa gạo Việt Nam (VIETRISA) đã xây dựng và đưa vào sử dụng nhãn hiệu “Gạo Việt xanh phát thải thấp”, được xem như tấm “hộ chiếu” mới cho hạt gạo Việt Nam trên thị trường trong nước và quốc tế.

Đến nay, VIETRISA đã cấp chứng nhận nhãn hiệu cho 8 doanh nghiệp với tổng diện tích trên 18.000 ha, cung ứng ra thị trường hơn 71.400 tấn gạo đạt chuẩn. Đặc biệt, Việt Nam đã xuất khẩu thành công 500 tấn gạo phát thải thấp sang thị trường Nhật Bản vào tháng 5/2025 - một thị trường nổi tiếng khắt khe về chất lượng và tiêu chuẩn môi trường. Dù con số này còn khiêm tốn so với tổng lượng gạo xuất khẩu, song đây là cột mốc mang ý nghĩa biểu tượng, khẳng định năng lực tổ chức sản xuất nông nghiệp bền vững ở quy mô lớn của Việt Nam.

Tại sự kiện Gặp gỡ VIETRISA 2026 với chủ đề “Một triệu ha, một chặng đường” diễn ra ngày 31/12/2025, Phó Chủ tịch Quốc hội Lê Minh Hoan nhấn mạnh, giá trị cốt lõi của Đề án 1 triệu ha không nằm ở diện tích hay sản lượng, mà ở sự thay đổi hành vi sản xuất của người nông dân. Tư duy “làm nhiều” đã từng bước chuyển sang “làm đúng”, đặt nền móng cho một mô hình nông nghiệp có trách nhiệm với môi trường, thị trường và tương lai.

Theo Phó Chủ tịch Quốc hội, nông dân không còn đơn độc trong sản xuất; hợp tác xã trở thành mắt xích quản trị, chuyển hóa chủ trương thành lợi ích kinh tế cụ thể; doanh nghiệp tham gia không chỉ vì ưu đãi mà còn vì uy tín và trách nhiệm xã hội; nhà khoa học rời phòng thí nghiệm, trực tiếp đồng hành cùng bà con trên đồng ruộng.

“Một triệu ha không chỉ là mục tiêu, mà còn là lời hứa với nông dân, với thị trường và với các thế hệ mai sau”, Phó Chủ tịch Quốc hội Lê Minh Hoan khẳng định.

Từ góc nhìn chiến lược, nguyên Bộ trưởng Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn (nay là Bộ Nông nghiệp và Môi trường) Cao Đức Phát cho rằng, đến năm 2025, Đề án 1 triệu ha lúa chất lượng cao đã tạo ra ba đột phá lớn, trong đó quan trọng nhất là đột phá về nhận thức. Đây là con đường duy nhất và đúng đắn nếu ngành lúa gạo Việt Nam muốn phát triển bền vững, nâng cao thu nhập cho nông dân và đồng thời giải quyết bài toán môi trường, biến đổi khí hậu.

Theo phân tích của ông Cao Đức Phát, thế giới hiện sản xuất khoảng 800 triệu tấn lúa mỗi năm, trong đó 90% tập trung tại châu Á, chủ yếu ở 8 quốc gia, gồm Ấn Độ, Trung Quốc, Bangladesh, Indonesia, Việt Nam, Thái Lan, Philippines và Myanmar. Trong bức tranh đó, nếu sản xuất theo đúng định hướng của Đề án 1 triệu ha, Việt Nam hoàn toàn có thể đạt giá thành mỗi kg gạo thấp nhất trong nhóm các nước trồng lúa; mang lại lợi nhuận cao nhất cho nông dân.

Không chỉ dừng ở hiệu quả kinh tế, Đề án còn tạo đột phá về tổ chức sản xuất. Các chủ thể tham gia trên tinh thần tự nguyện, quy tụ tinh hoa về khoa học, công nghệ, kỹ thuật, kinh doanh và quản trị. Gói kỹ thuật của Đề án được xem là sự kết tinh những thành tựu cao nhất của ngành lúa gạo trong nước và quốc tế, đồng thời là quy trình giám sát, đo lường phát thải đầu tiên được ban hành chính thức.

Trong bối cảnh thị trường gạo thế giới năm 2025 đối mặt với dư cung, nhu cầu suy yếu và các chính sách bảo hộ từ các thị trường nhập khẩu lớn như Philippines, Indonesia, Ấn Độ, việc nâng cao chất lượng và uy tín sản phẩm trở thành chìa khóa giữ vững vị thế cho gạo Việt Nam. Dù giá gạo toàn cầu giảm mạnh, Việt Nam vẫn duy trì sản lượng xuất khẩu khoảng 7,9 - 8,3 triệu tấn, tiếp tục giữ vị trí quốc gia xuất khẩu gạo lớn thứ hai thế giới.

Trao đổi với phóng viên Báo Công Thương bên lề hội thảo khoa học “Sức khỏe đất cho nông nghiệp bền vững”, ông Lê Thanh Tùng - Phó Chủ tịch thường trực kiêm Tổng Thư ký VIETRISA cho biết, khả năng mở rộng nhãn hiệu “Gạo Việt xanh phát thải thấp” trong thời gian tới phụ thuộc lớn vào thể chế pháp lý và điều kiện triển khai. Hiệp hội đã ban hành quy chế tạm thời, hướng dẫn rõ điều kiện tham gia, quy trình đăng ký và phương thức kiểm tra, bảo đảm tính minh bạch và kiểm soát chất lượng.

Theo đó, sản phẩm phải được trồng trong vùng quy hoạch của tỉnh đăng ký; diện tích sản xuất phải được xác nhận trước khi xuống giống; người sản xuất cam kết thực hiện đầy đủ quy trình canh tác theo hướng giảm chi phí, giảm phát thải; đồng thời chịu sự kiểm tra, đánh giá của cơ quan chức năng. Dữ liệu thu thập sẽ được tính toán theo phương pháp của Ngân hàng Thế giới để đánh giá hiệu quả sản xuất và mức giảm phát thải.

Đáng chú ý, chương trình không nhằm đo lường hay thương mại hóa carbon, mà tập trung chứng minh sự cải thiện rõ rệt trong thực hành canh tác bền vững. Chính cách tiếp cận này đã tạo sức hút mạnh mẽ, gắn kết toàn bộ các bên trong chuỗi giá trị gạo, điều mà nhiều chương trình trước đây chưa làm được.

Với quy mô gần 1 triệu ha và khoảng 4 triệu nông dân tham gia, đề án không còn là một chuỗi giá trị đơn thuần, mà đã hình thành một hệ sinh thái gạo, trong đó con người, đặc biệt là người nông dân, được đặt ở vị trí trung tâm. Đây cũng là điểm khác biệt then chốt, giúp đề án tạo sức lan tỏa xã hội và nền tảng bền vững lâu dài.

Bước sang năm 2026, theo nguyên Bộ trưởng Cao Đức Phát, đề án cần tạo thêm ba đột phá mới gồm: mở cửa thị trường để tạo dư địa mở rộng diện tích; hoàn thiện cơ chế phối hợp, sử dụng hiệu quả các nguồn lực hỗ trợ; đặc biệt là khai thông và tập trung nguồn lực tài chính, tín dụng, trong đó có các nguồn vốn quốc tế. Khi đó, Đề án 1 triệu ha lúa không chỉ là lời cam kết về môi trường, mà còn trở thành đòn bẩy thực sự nâng cao lợi thế cạnh tranh cho hạt gạo Việt Nam trên thị trường toàn cầu.