Gỡ điểm nghẽn chính sách, thúc đẩy cộng sinh công nghiệp

Để doanh nghiệp (DN) chủ động liên kết, trao đổi và tái sử dụng tài nguyên, phụ phẩm trong sản xuất, thành phố cần có cơ chế, chính sách đủ mạnh nhằm thúc đẩy chuyển đổi các khu công nghiệp (KCN) hiện hữu sang mô hình KCN xanh, sinh thái.

Biến đổi khí hậu, mục tiêu đạt phát thải ròng bằng 0 (net zero) vào năm 2050 và các tiêu chuẩn môi trường ngày càng khắt khe đang thúc đẩy quá trình chuyển đổi sản xuất trên toàn cầu. Thay cho mô hình tuyến tính là khai thác - sản xuất - tiêu dùng - thải loại, kinh tế tuần hoàn hướng đến sử dụng hiệu quả tài nguyên, tái chế, tái sử dụng chất thải và giảm phát thải khí nhà kính. Các thị trường xuất khẩu lớn như Liên minh châu Âu (EU) và Mỹ ngày càng chú trọng yêu cầu về phát thải carbon và tiêu chuẩn ESG (môi trường, xã hội, quản trị), đặt ra áp lực đổi mới công nghệ đối với DN.

Đồng Nai là một trong những trung tâm công nghiệp lớn của cả nước có nhiều điều kiện để triển khai mô hình này. Không những vậy, thành phố được xem là “cái nôi” công nghiệp của cả nước. Nhiều nhà máy đã hoạt động hơn nửa thế kỷ, đặt ra yêu cầu đổi mới công nghệ, máy móc.

Dù thuận lợi nhưng đến nay thành phố chưa có KCN nào được công nhận đạt chuẩn sinh thái. Theo ông Phạm Việt Phương, Phó Trưởng ban phụ trách Ban Quản lý các KCN, khu kinh tế thành phố, việc trao đổi, tái sử dụng năng lượng, nước, phụ phẩm và chất thải giữa các DN chưa hình thành đồng bộ, hiệu quả sử dụng tài nguyên còn hạn chế. Công tác quản lý phát thải khí nhà kính chưa thống nhất. Trong khi đó, chi phí đầu tư ban đầu lớn, thiếu cơ chế hỗ trợ cụ thể khiến DN chưa mạnh dạn chuyển đổi.

Cùng với các chính sách mới được ban hành, Nghị quyết số 16-NQ/TW, ngày 21-7-2026 của Bộ Chính trị về xây dựng và phát triển thành phố Đồng Nai đến năm 2035, tầm nhìn đến năm 2065 đưa ra định hướng phát triển hệ thống KCN hiện đại, thông minh, sinh thái. Theo định hướng này, thành phố xác định CSCN, kinh tế tuần hoàn là một trong 3 đột phá chiến lược, hướng đến hình thành chuỗi liên kết, tái sử dụng phụ phẩm, năng lượng và nước thải sau xử lý. Mục tiêu đến năm 2035, hầu hết các KCN trên địa bàn đạt chuẩn sinh thái; KCN mới phải đáp ứng tiêu chuẩn sinh thái ngay từ khâu quy hoạch.

Định hướng này cũng phù hợp với Đề án Giảm thiểu khí carbon trên địa bàn Đồng Nai đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2050 đã được phê duyệt năm 2024. Đề án xác định các giải pháp như: chuyển đổi KCN truyền thống thành KCN sinh thái, khuyến khích sử dụng điện mặt trời mái nhà, năng lượng sinh khối, công nghệ tiết kiệm năng lượng và quản lý tuần hoàn chất thải.

Trong mô hình CSCN, phụ phẩm của DN này có thể trở thành nguyên liệu đầu vào của DN khác; nước sau xử lý, nhiệt dư và các nguồn năng lượng có thể được tận dụng phù hợp, giúp giảm chi phí xử lý, hạn chế lãng phí tài nguyên. Vì vậy, ngoài sự chủ động của DN, cần có quy hoạch, hạ tầng và cơ chế phối hợp giữa các sở, ngành phù hợp.

Thành phố đang xây dựng nghị quyết về chính sách thúc đẩy CSCN và hình thành các KCN sinh thái giai đoạn 2026-2035, định hướng đến năm 2050. Dự thảo hướng đến tạo hành lang pháp lý để tăng cường liên kết DN, thúc đẩy sản xuất tuần hoàn, chuyển đổi các KCN hiện hữu và nâng cao năng lực cạnh tranh trong thu hút đầu tư.

Theo định hướng dự thảo, DN giữ vai trò trung tâm, tham gia CSCN trên cơ sở tự nguyện, bình đẳng, hợp tác và cùng có lợi. Các nhóm chính sách được đề cập gồm: giảm tiền thuê đất, hỗ trợ tín dụng xanh và tài chính, rút ngắn thời gian giải quyết một số thủ tục hành chính, miễn và giảm thuế thu nhập DN theo cơ chế pháp luật cho phép. Những công cụ này là động lực để DN đổi mới công nghệ, sử dụng năng lượng hiệu quả và tham gia chuỗi liên kết sản xuất tuần hoàn.

Cùng với đó, thành phố kiến nghị các bộ, ngành xác định rõ trách nhiệm của các cơ quan trong tiếp nhận, tham mưu và cấp giấy chứng nhận KCN sinh thái, DN sinh thái. Có hướng dẫn thống nhất về tiêu chí thực hiện, quy trình phối hợp và điều kiện hưởng chính sách để DN có cơ sở đầu tư dài hạn.

Mới đây, Ban Quản lý các KCN, khu kinh tế thành phố phối hợp với Sở Công thương và UBND các xã, phường tổ chức làm việc với các chủ đầu tư xây dựng và kinh doanh kết cấu hạ tầng KCN về việc thực hiện sản xuất sạch hơn, CSCN, kinh tế tuần hoàn, kiểm toán năng lượng, kiểm kê khí nhà kính và phát triển điện năng lượng tái tạo theo quy định. Trong quá trình làm việc, cơ quan chức năng yêu cầu chủ đầu tư KCN đề xuất danh sách nhà đầu tư thứ cấp có tiềm năng tham gia CSCN, kinh tế tuần hoàn; đồng thời tổng hợp khó khăn, vướng mắc để kiến nghị giải pháp tháo gỡ.

Bên cạnh chính sách của địa phương, thành phố kiến nghị Bộ Tài chính và các bộ, ngành liên quan sớm báo cáo, đề xuất Chính phủ ban hành nghị định thay thế Nghị định số 35/2022/NĐ-CP nhằm tháo gỡ khó khăn trong quản lý KCN, khu kinh tế và thúc đẩy phát triển KCN sinh thái.

Một vướng mắc khác là việc sử dụng nước thải sau xử lý đạt yêu cầu bảo vệ môi trường để tưới cây. Hiện Bộ Nông nghiệp và Môi trường chưa ban hành quy chuẩn kỹ thuật, hướng dẫn kỹ thuật hoặc quy định cụ thể cho mục đích sử dụng nên DN còn khó khăn khi triển khai các giải pháp tuần hoàn nước. Việc sớm có hướng dẫn sẽ tạo cơ sở pháp lý để KCN, cụm công nghiệp và DN tái sử dụng nước phù hợp, giảm khai thác nguồn nước mới và hạn chế lãng phí tài nguyên.

Hiện nay, Trung ương và Đồng Nai đã đưa ra mục tiêu đến năm 2030, tỷ lệ KCN sinh thái, bao gồm chuyển đổi và thành lập đạt khoảng 10% tổng số KCN trên địa bàn. Đây vừa là thách thức vừa là cơ hội lớn để các KCN trên địa bàn chuyển đổi theo hướng hiện đại, thông minh, sinh thái.

Để nghị quyết của thành phố sau khi được HĐND thông qua thực sự đem lại nhiều lợi ích thiết thực cho các chủ đầu tư xây dựng và kinh doanh kết cấu hạ tầng KCN và các nhà đầu tư thứ cấp, các cơ quan quản lý cần quan tâm rà soát, báo cáo, đề xuất Bộ Tài chính bổ sung đầy đủ các cơ chế, chính sách đặc thù phát triển thành phố Đồng Nai nhằm tạo sự đồng bộ, thống nhất sau khi ban hành.

Luật sư Trần Đại Nghĩa, Giám đốc Công ty Luật TNHH FIIVN (Thành phố Hồ Chí Minh) cho rằng: CSCN ngoài mục đích bảo vệ môi trường còn là phương thức tổ chức sản xuất nhằm giảm chi phí, nâng cao năng suất và gia tăng giá trị từ nguồn lực sẵn có. Khi chính sách đủ cụ thể, hạ tầng được kết nối và DN chủ động hợp tác, quá trình chuyển đổi KCN hiện hữu sẽ có điều kiện đi vào thực chất, góp phần nâng cao sức cạnh tranh và hiện thực hóa mục tiêu xây dựng thành phố Đồng Nai trở thành trung tâm công nghiệp xanh, thông minh, bền vững của khu vực và quốc tế.