Gạo giảm phát thải mở đường nâng tầm xuất khẩu gạo Việt

Sau 2 năm triển khai Đề án 1 triệu ha lúa chất lượng cao, phát thải thấp, sản xuất lúa gạo vùng Đồng bằng sông Cửu Long chuyển hướng xanh, mở cơ hội nâng giá trị xuất khẩu.

Ngày 27/11/2023, Thủ tướng Chính phủ phê duyệt Đề án “Phát triển bền vững một triệu ha chuyên canh lúa chất lượng cao và phát thải thấp gắn với tăng trưởng xanh vùng Đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL) đến năm 2030” theo Quyết định số 1490/QĐ-TTg. Sau hơn hai năm triển khai, việc tổ chức lại sản xuất theo chuỗi giá trị đã ghi nhận nhiều chuyển biến tích cực.

Theo Bộ Nông nghiệp và Môi trường, diện tích canh tác lúa chất lượng cao, phát thải thấp hiện đạt khoảng 354.839 ha, tương đương 197% kế hoạch giai đoạn đầu của đề án.

Cùng với việc mở rộng diện tích, tư duy sản xuất của nông dân cũng dần thay đổi theo hướng giảm phát thải, nâng cao giá trị và bảo vệ môi trường. Nhiều quy trình canh tác bền vững như quản lý nước tưới tiên tiến, sử dụng phân bón hợp lý hay xử lý rơm rạ sau thu hoạch đã được áp dụng ngày càng rộng rãi.

Tại các mô hình thí điểm do Bộ Nông nghiệp và Môi trường hướng dẫn, lượng giống gieo sạ giảm khoảng 45%, phân bón giảm 30%, số lần phun thuốc bảo vệ thực vật giảm 2–3 lần/vụ, trong khi lượng nước tưới giảm khoảng 20% nhờ áp dụng phương pháp tưới ngập – khô xen kẽ.

Nhờ đó, năng suất lúa tăng khoảng 12%, chi phí đầu vào giảm khoảng 40%, lợi nhuận của nông dân tăng trung bình 6 triệu đồng/ha/vụ. Đặc biệt, lượng phát thải khí nhà kính giảm khoảng 3–4 tấn CO₂/ha/vụ.

Song song với thay đổi kỹ thuật canh tác, mức độ cơ giới hóa trong sản xuất lúa cũng tăng nhanh. Tại các mô hình thí điểm, 100% diện tích làm đất và thu hoạch đã được cơ giới hóa, nhiều khâu sản xuất áp dụng máy cấy, máy sạ hàng hoặc thiết bị bay không người lái.

Hiện có 1.129 hợp tác xã và tổ hợp tác cùng hơn 210 doanh nghiệp tham gia đề án. Khoảng 600 hợp tác xã đã ký liên kết sản xuất – tiêu thụ với doanh nghiệp, đảm nhiệm 60–70% diện tích của chương trình.

Cùng với thay đổi trong sản xuất, việc xây dựng thương hiệu gạo xanh cũng đang được đẩy mạnh. Hiệp hội ngành hàng lúa gạo Việt Nam đã bước đầu phát triển nhãn hiệu “Gạo Việt xanh phát thải thấp”.

Đến nay, diện tích lúa được cấp nhãn hiệu đạt hơn 18.000 ha, tương ứng sản lượng khoảng 75.000 tấn gạo. Trong đó, 500 tấn gạo đã được xuất khẩu sang Nhật Bản – một trong những thị trường có tiêu chuẩn chất lượng khắt khe nhất.

Trao đổi với phóng viên Báo Công Thương, ông Lê Thanh Tùng, Phó Chủ tịch kiêm Tổng Thư ký Hiệp hội Ngành hàng lúa gạo Việt Nam, cho biết khi diện tích canh tác tiếp tục mở rộng, sản lượng gạo xanh phát thải thấp có thể tăng gấp đôi, đạt khoảng 150.000 tấn trong thời gian tới.

“Giảm phát thải không làm hạt gạo ngon hơn, nhưng chắc chắn nâng tầm thương hiệu. Khi thương hiệu quốc gia mạnh lên, sức cạnh tranh của gạo Việt trên thị trường quốc tế sẽ được củng cố”, ông Tùng nhận định.

Từ góc độ quốc tế, trao đổi với phóng viên Báo Công Thương, TS. Jongsoo Shin, Giám đốc khu vực châu Á của Viện Nghiên cứu Lúa gạo Quốc tế (IRRI), đánh giá đề án 1 triệu ha lúa chất lượng cao của Việt Nam là một trong những chính sách có tầm nhìn và hiệu quả nhất trong khu vực ASEAN.

Theo TS. Jongsoo Shin, chương trình đã chuyển từ giai đoạn “ý tưởng” sang “kết quả thực tế trên đồng ruộng”, tạo ra các bằng chứng khoa học rõ ràng về hiệu quả của mô hình sản xuất lúa giảm phát thải.

Bên cạnh cơ hội nâng cao giá trị, thị trường lúa gạo thế giới vẫn đang biến động mạnh. 2 tháng đầu năm 2026, xuất khẩu gạo của Việt Nam đạt khoảng 1,3 triệu tấn gạo với kim ngạch 599,3 triệu USD, tăng 5% về lượng nhưng giảm 11,2% về giá trị so với cùng kỳ năm trước. Giá gạo xuất khẩu bình quân đạt khoảng 464 USD/tấn. Philippines tiếp tục là thị trường tiêu thụ lớn nhất của gạo Việt Nam, chiếm 47,6% thị phần, tiếp theo là Trung Quốc và Ghana.

Tại hội nghị sơ kết hai năm triển khai Đề án “Phát triển bền vững một triệu hecta chuyên canh lúa chất lượng cao và phát thải thấp gắn với tăng trưởng xanh vùng Đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL) đến năm 2030” diễn ra ngày 8/3, Bộ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Trần Đức Thắng nhấn mạnh đây là cơ hội quan trọng để tái định hình ngành lúa gạo Việt Nam theo hướng xanh, bền vững và có trách nhiệm với môi trường.

Theo Bộ trưởng, đề án không chỉ nhằm nâng cao năng suất và thu nhập cho nông dân mà còn góp phần thực hiện cam kết của Việt Nam tại COP26 về mục tiêu đưa phát thải ròng về “0” vào năm 2050.

Tuy nhiên, quá trình triển khai vẫn còn nhiều thách thức như hạ tầng thủy lợi nội đồng chưa đáp ứng yêu cầu, năng lực tổ chức sản xuất của một số hợp tác xã còn hạn chế, nguồn lực tài chính cho các mô hình giảm phát thải chưa thực sự dồi dào.

Trong thời gian tới, các bộ, ngành và địa phương được yêu cầu đẩy mạnh đầu tư hạ tầng thủy lợi, mở rộng các mô hình canh tác bền vững, tăng cường liên kết doanh nghiệp, hợp tác xã và nông dân và thúc đẩy tín dụng xanh cho sản xuất lúa chất lượng cao.