Đẩy mạnh ngoại giao phòng vệ thương mại, bảo vệ sản xuất trong nước

Theo Cục Phòng vệ thương mại (Bộ Công Thương), đến nay, đã có 298 vụ việc điều tra phòng vệ thương mại đối với hàng hóa xuất khẩu của Việt Nam từ 25 thị trường và vùng lãnh thổ.

Riêng trong năm 2025, hàng hóa xuất khẩu Việt Nam phải đối mặt với 21 vụ việc phòng vệ thương mại nước ngoài mới khởi xướng phát sinh từ 11 thị trường. Trong đó, Hoa Kỳ tiếp tục là thị điều tra phòng vệ thương mại nhiều nhất với 7 vụ việc, chiếm 33% số vụ. Đáng chú ý, mặt hàng thép phải đối mặt với nhiều vụ việc mới khởi xướng nhất với 9 vụ việc, chiếm 43%.

Chia sẻ về nguyên nhân gia tăng số lượng các cuộc điều tra phòng vệ thương mại, ông Chu Thắng Trung, Phó Cục trưởng Cục Phòng vệ thương mại, Bộ Công Thương cho biết, do thương mại toàn cầu ngày càng phát triển khiến nhiều nền kinh tế phải đối mặt với áp lực cạnh tranh gay gắt từ hàng nhập khẩu, trong khi đó, các biện pháp hạn chế nhập khẩu truyền thống không phát huy được tác dụng.

Cùng với đó, sự gia tăng căng thẳng địa chính trị giữa các nền kinh tế lớn khiến các cuộc điều tra phòng vệ thương mại xuất hiện nhiều hơn.

Với ngành gỗ - ngành hàng xuất khẩu chủ lực của Việt Nam cũng đang phải đối mặt với rủi ro phòng vệ thương mại từ các thị trường xuất khẩu chủ lực, trong đó có Hoa Kỳ. Thông tin tới phóng viên Báo Công Thương, ông Ngô Sỹ Hoài - Phó Chủ tịch kiêm Tổng Thư ký Hiệp hội gỗ và Lâm sản Việt Nam cho biết, đầu tháng 3 vừa qua, Bộ Thương mại Hoa Kỳ (DOC) đã công bố kết luận sơ bộ áp thuế chống bán phá giá gần 195% đối với một số sản phẩm gỗ dán của Việt Nam. Nếu cộng thêm thuế chống trợ cấp, tổng mức thuế có thể lên tới khoảng 210%.

“Mức thuế này tạo áp lực rất lớn cho doanh nghiệp xuất khẩu gỗ Việt Nam và có thể tác động lan tỏa tới nhiều địa phương có chuỗi sản xuất gỗ phát triển”, ông Ngô Sỹ Hoài thông tin.

Từ Hoa Kỳ, ông Đỗ Ngọc Hưng, Tham tán thương mại, Trưởng Cơ quan Thương vụ Việt Nam cũng không ít lần cảnh báo doanh nghiệp xuất khẩu trong nước chủ động ứng phó với các cuộc điều tra phòng vệ thương mại từ nước này.

Theo ông Hưng, các mặt hàng Hoa Kỳ điều tra ngày càng đa dạng, không chỉ đối với các mặt hàng có kim ngạch xuất khẩu cao như pin mặt trời, tôm, thép chống ăn mòn mà cả đối với mặt hàng có kim ngạch xuất khẩu thấp hơn như bột giấy đúc, đĩa giấy...

Nêu thêm về đặc điểm xu hướng điều tra phòng vệ thương mại từ thị trường Hoa Kỳ, ông Đỗ Ngọc Hưng cho biết, các cuộc điều tra phòng vệ thương mại không chỉ gia tăng về số lượng mà còn trở nên phức tạp hơn. Mới đây nhất, ngày 11/3/2026, Cơ quan Đại diện Thương mại Hoa Kỳ (USTR) đã thông báo khởi xướng cuộc điều tra theo Mục 301 của Đạo luật Thương mại năm 1974 liên quan đến tình trạng dư thừa công suất và sản xuất quá mức mang tính hệ thống tại 16 đối tác thương mại trọng yếu, trong đó có Việt Nam.

USTR cho rằng đây là một trong những nguyên nhân dẫn đến thâm hụt thương mại kéo dài của Hoa Kỳ. Ngay sau đó, ngày 12/3/2026, USTR tiếp tục khởi xướng một cuộc điều tra khác đối với 60 quốc gia và vùng lãnh thổ về vấn đề lao động cưỡng bức.

Trước áp lực gia tăng, Cục Phòng vệ thương mại khuyến nghị kiểm soát nguồn nguyên liệu nhập khẩu là trụ cột quan trọng trong quản trị rủi ro. Nhiều trường hợp bị áp thuế không phải do gian lận mà do sử dụng nguyên liệu từ khu vực có rủi ro cao. Trong bối cảnh chuỗi cung ứng đa tầng, doanh nghiệp cần thiết lập cơ chế kiểm tra chéo với nhà cung cấp, yêu cầu chứng từ xuất xứ rõ ràng.

Một yếu tố quan trọng khác là theo dõi sát diễn biến thị trường. Nhiều vụ điều tra được khởi xướng chỉ từ biến động bất thường về kim ngạch hoặc sự xuất hiện của doanh nghiệp mới. Do đó, doanh nghiệp cần chủ động phân tích dữ liệu, dự báo rủi ro và điều chỉnh chiến lược xuất khẩu kịp thời.

Song song đó, việc chuẩn hóa quy trình làm việc với cơ quan điều tra là yêu cầu bắt buộc. Tính chính xác, nhất quán của dữ liệu, tuân thủ thời hạn và khả năng giải trình sẽ quyết định mức độ hợp tác. Đây cũng là yếu tố giúp doanh nghiệp có cơ hội được miễn trừ hoặc giảm mức thuế áp dụng.

Ngoài nỗ lực nội tại, doanh nghiệp cần tăng cường phối hợp với hiệp hội ngành hàng và cơ quan quản lý. Trước quy mô và độ phức tạp ngày càng lớn của các vụ việc, sự hỗ trợ về dữ liệu, tư vấn và điều phối là rất cần thiết để nâng cao năng lực ứng phó chung.

Liên quan đến các giải pháp triển khai công tác phòng vệ thương mại trong giai đoạn tới, tại Quyết định số 594/QĐ-BCT ban hành ngày 31/3/2026 về Chương trình hành động của Bộ Công Thương thực hiện Chương trình hành động của Chính phủ triển khai Nghị quyết Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV của Đảng, Bộ trưởng Bộ Công Thương đã giao nhiệm vụ cụ thể cho từng đơn vị, trong đó nhấn mạnh đến giải pháp ngoại giao phòng vệ thương mại.

Cụ thể, hiện thực hóa Nghị quyết Đại hội XIV của Đảng, Bộ trưởng Bộ Công Thương yêu cầu Cục Phòng vệ thương mại nghiên cứu, đề xuất cấp có thẩm quyền tiếp tục hoàn thiện cơ chế phòng vệ thương mại hiện đại, tăng cường sử dụng công cụ chống bán phá giá, chống trợ cấp và tự vệ để bảo vệ ngành sản xuất trong nước nhưng vẫn khuyến khích cạnh tranh.

Cùng với đó, kết hợp hoàn thiện pháp luật về phòng vệ thương mại, tăng cường năng lực điều tra và thực thi, hỗ trợ doanh nghiệp tận dụng thời gian được bảo vệ để tái cấu trúc và minh bạch để tránh tranh chấp quốc tế. Đẩy mạnh công tác phòng vệ thương mại để bảo vệ sản xuất trong nước, khắc phục thiệt hại của các doanh nghiệp sản xuất trong nước do hàng hóa nhập khẩu gây ra, đồng thời bảo đảm tránh tình trạng bảo hộ kéo dài.

Ngoài ra, tăng cường bảo vệ xuất khẩu trong bối cảnh các biện pháp phòng vệ thương mại của nước ngoài gia tăng, theo hướng chuyển từ ứng phó bị động sang phòng ngừa và bảo vệ chủ động; phát triển cơ chế cảnh báo sớm và cơ sở dữ liệu ngành 7 xuất khẩu trọng điểm; tăng cường phối hợp Bộ, ngành, hiệp hội, hỗ trợ doanh nghiệp, bao gồm đầu mối điều phối, hỗ trợ pháp lý và tài chính cho doanh nghiệp bị ảnh hưởng.

Đáng chú ý, Bộ trưởng Bộ Công Thương chỉ đạo Cục Phòng vệ thương mại nghiên cứu, báo cáo cấp có thẩm quyền xem xét thành lập Quỹ hỗ trợ pháp lý và kỹ thuật về phòng vệ thương mại để hỗ trợ doanh nghiệp trong các vụ việc phòng vệ thương mại tại thị trường nước ngoài; đẩy mạnh ngoại giao phòng vệ thương mại thông qua cơ chế đối thoại song phương và đa phương.

Nghiên cứu, đề xuất có thẩm quyền chủ động xây dựng Chiến lược quản trị rủi ro quốc tế và phòng vệ thương mại nhằm bảo vệ các ngành sản xuất trong nước, thúc đầy xuất khẩu, ổn định cán cân vãng lai, giảm tổn thương trước cú sốc bên ngoài và thúc đầy chuyển dịch sang xuất khẩu có giá trị gia tăng cao; đảm bảo tích hợp các cơ chế, chính sách, bao gồm phòng vệ thương mại hiệu quả và chủ động, quản trị dòng vốn và tỷ giá, nâng cao nội địa hóa, bảo đảm an ninh chuỗi cung ứng và hệ thống cảnh báo sớm.

Cuối cùng, xây dựng mạng lưới chuyên gia phòng vệ thương mại kết nối cơ quan quản lý, hiệp hội ngành hàng, luật sư trong nước và quốc tế để hỗ trợ doanh nghiệp; tập trung nguồn lực bảo vệ các ngành xuất khẩu chiến lược, có kim ngạch lớn và thường xuyên đối mặt với nguy cơ bị áp dụng biện pháp phòng vệ thương mại.