Công nghệ xanh ‘mở lối’ tăng trưởng bền vững trong trật tự kinh tế mới

Thương vụ Việt Nam tại Thuỵ Điển, kiêm nhiệm thị trường Bắc Âu, biến đổi khí hậu, khủng hoảng năng lượng và những cú sốc chuỗi cung ứng toàn cầu đang tái định hình sâu sắc trật tự kinh tế thế giới. Từ mô hình tăng trưởng dựa trên sản lượng và lợi nhuận ngắn hạn, kinh tế toàn cầu đang chuyển sang một giai đoạn mới, nơi các tiêu chí về phát triển bền vững, giảm phát thải và trách nhiệm xã hội trở thành thước đo cốt lõi của năng lực cạnh tranh.

Đặc biệt tại châu Âu, các chính sách môi trường được triển khai sớm và toàn diện, tạo ra áp lực chuyển đổi mạnh mẽ đối với doanh nghiệp. Trong bối cảnh đó, chỉ những doanh nghiệp tiên phong trong công nghệ xanh mới có thể tồn tại và phát triển trong trật tự kinh tế mới.

Với Việt Nam, thách thức này càng trở nên cấp thiết khi Liên minh châu Âu - một trong những thị trường xuất khẩu lớn nhất đang chuyển dịch nhanh sang các tiêu chuẩn xanh và bền vững. Công nghệ xanh vì thế không còn là xu hướng, mà đã trở thành yếu tố sống còn đối với chiến lược tăng trưởng dài hạn của doanh nghiệp.

Một trong những bước ngoặt lớn của chính sách toàn cầu là việc Liên minh châu Âu triển khai Cơ chế điều chỉnh biên giới carbon (CBAM). Cơ chế này đánh thuế carbon đối với các mặt hàng nhập khẩu có cường độ phát thải cao, trước mắt áp dụng với các ngành như thép, xi măng, nhôm, điện và phân bón.

Việc CBAM chính thức có hiệu lực đồng nghĩa với yêu cầu minh bạch hóa lượng phát thải trong toàn bộ vòng đời sản phẩm. Nếu doanh nghiệp không áp dụng công nghệ xanh để kiểm soát và cắt giảm phát thải, hàng hóa xuất khẩu vào EU sẽ chịu chi phí carbon bổ sung, làm suy giảm nghiêm trọng khả năng cạnh tranh.

Không dừng ở CBAM, EU còn triển khai hàng loạt chính sách khác như chiến lược hóa chất bền vững, kế hoạch hành động về kinh tế tuần hoàn và lộ trình cấm dần các sản phẩm nhựa dùng một lần. Những quy định này tác động trực tiếp đến các ngành xuất khẩu chủ lực của Việt Nam như dệt may, nhựa, gỗ và thủy sản.

Trao đổi với phóng viên Báo Công Thương, bà Nguyễn Thị Hoàng Thúy, Vụ trưởng, Trưởng cơ quan Thương vụ Việt Nam tại Thụy Điển, kiêm nhiệm thị trường Bắc Âu nhấn mạnh: “Đây là sự thay đổi mang tính cấu trúc của thị trường. Các doanh nghiệp tiên phong trong công nghệ xanh sẽ là những doanh nghiệp tồn tại trong trật tự kinh tế mới. Công nghệ xanh không chỉ là câu chuyện môi trường, mà là điều kiện để tiếp cận thị trường và duy trì tăng trưởng dài hạn”.

Thực tế, hiện nay tại Bắc Âu, công nghệ xanh đã chuyển từ vai trò hỗ trợ sang vị trí trung tâm trong chiến lược cạnh tranh của doanh nghiệp tại châu Âu. Bắc Âu được xem là “phòng thí nghiệm toàn cầu” của chuyển đổi xanh, khi các quốc gia trong khu vực này liên tục đặt ra những mục tiêu khí hậu đầy tham vọng và đi trước phần còn lại của châu Âu. Đan Mạch, Phần Lan, Thụy Điển, Na Uy và Iceland đều xây dựng lộ trình giảm phát thải mạnh mẽ đến năm 2030 và hướng tới trung hòa carbon sớm hơn mức cam kết chung của EU.

Đan Mạch đặt mục tiêu giảm 70% phát thải khí nhà kính vào năm 2030 so với năm 1990 và đạt trung hòa khí hậu vào năm 2050. Quốc gia này cũng là hình mẫu toàn cầu về năng lượng gió ngoài khơi, với năng lực xuất khẩu công nghệ và dịch vụ năng lượng sạch ra thị trường quốc tế.

Thụy Điển hướng tới trung hòa carbon vào năm 2045, đồng thời tập trung mạnh vào cắt giảm phát thải trong lĩnh vực giao thông và phát triển năng lượng tái tạo. Na Uy, với xuất phát điểm là nền kinh tế dầu khí, đã lựa chọn con đường tái cấu trúc thông minh: điện khí hóa giàn khai thác, đầu tư vào công nghệ thu giữ và lưu trữ carbon (CCS), điện gió ngoài khơi và hydro xanh.

Kết quả cho thấy, chuyển đổi xanh không làm suy giảm tăng trưởng, mà ngược lại, tạo ra động lực kinh tế mới. Tại Na Uy, ngành dầu khí không bị loại bỏ mà được nâng cấp công nghệ, duy trì năng lực cạnh tranh toàn cầu trong khi vẫn cắt giảm phát thải. Tại Thụy Điển, các dự án công nghiệp không phát thải như Northvolt, Hybrit hay H2 Green Steel đang dẫn dắt quá trình tái công nghiệp hóa, tạo hàng chục nghìn việc làm mới và hình thành các hệ sinh thái doanh nghiệp vệ tinh.

Dưới góc độ doanh nghiệp, trong cuộc trao đổi với phóng viên Báo Công Thương, bà Nguyễn Thị Huyền - Giám đốc Công ty CP Quế Hồi Việt Nam (Vinasamex) chia sẻ, thực tế quá trình xuất khẩu của doanh nghiệp cho thấy, các sản phẩm xanh, ít phát thải sẽ mang lại giá trị xuất khẩu cao.

“Khi bước vào thị trường quốc tế, thương hiệu quế hồi Việt Nam được nhận diện rõ ràng, gắn liền với chất lượng và phát triển bền vững mang lại giá trị cao vượt trội so với các sản phẩm truyền thống. Vì vậy, Vinasamex không ngừng đầu tư cho bao bì, truy xuất nguồn gốc và tiêu chuẩn hóa sản xuất theo quy định quốc tế. Sau nhiều năm xuất khẩu, đây đã được khẳng định là hướng đi đúng đắn”, bà Huyền nhấn mạnh.

Điểm chung của Bắc Âu là sự tham gia chủ động của khu vực doanh nghiệp. Chính doanh nghiệp, chứ không chỉ chính phủ, đã biến sức ép chính sách thành lợi thế cạnh tranh, định hình lại chuỗi giá trị quốc gia và khu vực.

Những bài học từ Bắc Âu mang ý nghĩa đặc biệt quan trọng đối với Việt Nam. Các ngành thép, xi măng, dệt may, thủy sản, nông sản và gỗ vốn có cường độ phát thải cao dự báo sẽ là nhóm chịu tác động trực tiếp từ CBAM và các tiêu chuẩn xanh của EU. Nếu không chuyển đổi công nghệ, nguy cơ mất thị phần xuất khẩu là hiện hữu.

Tuy nhiên, thách thức cũng mở ra cơ hội mới. Bà Nguyễn Thị Hoàng Thuý nhấn mạnh, việc Tập đoàn Syre của Thụy Điển triển khai dự án tái chế polyester trị giá khoảng 1 tỷ USD tại Gia Lai cho thấy Việt Nam hoàn toàn có thể trở thành điểm đến hấp dẫn của dòng vốn đầu tư xanh, nếu kịp thời hoàn thiện cơ chế, hạ tầng và nguồn năng lượng sạch.

Đầu tư vào năng lượng tái tạo, tối ưu hóa quy trình sản xuất để giảm phát thải, minh bạch hóa dữ liệu carbon và mở rộng hợp tác công nghệ với các đối tác châu Âu sẽ giúp doanh nghiệp Việt Nam không chỉ duy trì thị trường EU, mà còn tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng toàn cầu xanh đang hình thành.

Công nghệ xanh cũng gắn chặt với bốn trụ cột phát triển của Việt Nam: phát triển nhanh và bền vững; đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số; kinh tế xanh và tuần hoàn; nâng cao đời sống nhân dân. Trong trật tự kinh tế mới, đây không chỉ là định hướng vĩ mô, mà cần được cụ thể hóa bằng chiến lược hành động của từng doanh nghiệp.