Chủ động thích ứng, mở rộng xuất khẩu gạo

Ngày 24/3, tại Cần Thơ, Bộ Công Thương phối hợp UBND thành phố Cần Thơ tổ chức Hội nghị thúc đẩy xuất khẩu gạo năm 2026 với sự tham dự của đông đảo đại biểu đến từ các bộ, ngành Trung ương, địa phương, Thương vụ Việt Nam tại nước ngoài, hiệp hội ngành hàng và cộng đồng doanh nghiệp xuất khẩu gạo.

Hội nghị có sự tham dự của Thứ trưởng Bộ Công Thương Phan Thị Thắng, Phó Chủ tịch UBND thành phố Cần Thơ Vương Quốc Nam cùng lãnh đạo nhiều đơn vị chức năng thuộc Bộ Công Thương, các bộ, ngành liên quan, hiệp hội và doanh nghiệp.

Đây là diễn đàn quan trọng nhằm đánh giá toàn diện tình hình xuất khẩu gạo, nhận diện khó khăn và đề xuất giải pháp trong bối cảnh thị trường nhiều biến động.

Theo đánh giá tại hội nghị, thị trường lúa gạo toàn cầu đang đối mặt với nhiều yếu tố bất định, xung đột địa chính trị kéo dài, giá năng lượng biến động, chi phí logistics và vận tải biển tăng cao, cùng với việc nhiều quốc gia điều chỉnh chính sách thương mại và dự trữ lương thực đã tác động trực tiếp đến cung cầu và giá gạo thế giới.

Phát biểu tại hội nghị, ông Vương Quốc Nam, Phó Chủ tịch UBND thành phố Cần Thơ cho biết, thành phố giữ vai trò trung tâm vùng Đồng bằng sông Cửu Long và cửa ngõ hạ lưu sông Mê Kông, là đầu mối giao thông quan trọng với hệ thống vận tải đa phương thức. Cần Thơ đang đẩy mạnh phát triển hạ tầng, đặc biệt là đô thị sân bay, logistics gắn với Cảng hàng không quốc tế, nhằm tăng cường kết nối giao thương. Năm 2025, kinh tế thành phố tăng trưởng tích cực với GRDP tăng 7,23%, quy mô đạt trên 300 nghìn tỷ đồng, cơ cấu chuyển dịch theo hướng hiện đại.

Trong nước, khu vực Đồng bằng sông Cửu Long bước vào cao điểm thu hoạch vụ Đông Xuân, nguồn cung tăng mạnh khiến giá thu mua lúa giảm so với cùng kỳ năm trước, ảnh hưởng đến thu nhập của nông dân và chuỗi giá trị ngành hàng.

Báo cáo tại hội nghị, ông Nguyễn Anh Sơn, Cục trưởng Cục Xuất nhập khẩu, Bộ Công Thương cho biết, tính đến giữa tháng 3/2026, xuất khẩu gạo đạt khoảng 1,74 triệu tấn, kim ngạch hơn 826 triệu USD. Dù sản lượng tăng nhẹ, nhưng giá trị và giá xuất khẩu bình quân lại giảm, phản ánh áp lực cạnh tranh ngày càng lớn.

Cơ cấu thị trường tiếp tục có sự phân hóa. Philippines vẫn là thị trường lớn nhất, chiếm hơn 55% tổng lượng xuất khẩu và tăng trưởng mạnh. Trung Quốc, Malaysia, Úc ghi nhận mức tăng tích cực, trong khi một số thị trường châu Phi lại sụt giảm đáng kể.

Từ góc độ địa phương, ông Trần Quốc Tuấn, Giám đốc Sở Công Thương tỉnh Vĩnh Long cho biết ngành lúa gạo đang phải đối mặt với “cơn gió ngược” từ thị trường quốc tế, đặc biệt khi một số quốc gia điều chỉnh chính sách nhập khẩu. Điều này đòi hỏi phải thay đổi tư duy từ “bán cái mình có” sang “bán cái thị trường cần”.

Trước bối cảnh đó, Hội nghị tập trung thảo luận các giải pháp mang tính căn cơ nhằm nâng cao năng lực cạnh tranh của ngành lúa gạo Việt Nam.

Một trong những định hướng quan trọng là thúc đẩy liên kết chuỗi từ sản xuất tới chế biến, tiêu thụ.

Tại thành phố Cần Thơ hiện có 35 doanh nghiệp đủ điều kiện xuất khẩu gạo trực tiếp, cùng hệ thống kho bãi, nhà máy chế biến tương đối hiện đại. Thành phố đang đẩy mạnh xây dựng vùng nguyên liệu, khuyến khích doanh nghiệp ký kết hợp đồng bao tiêu sản phẩm, hình thành chuỗi giá trị bền vững.

Song song đó, việc triển khai Đề án 1 triệu ha lúa chất lượng cao, phát thải thấp gắn với tăng trưởng xanh đang được đẩy mạnh. Các mô hình sản xuất tiên tiến giúp giảm chi phí, tăng lợi nhuận và hạn chế phát thải, qua đó nâng cao giá trị hạt gạo.

Về phía doanh nghiệp, ông Nguyễn Việt Anh, Tổng Giám đốc Công ty Lương thực Phương Đông, cho rằng cần theo sát biến động giá dầu và chi phí vận tải để có giải pháp điều hành kịp thời. Đồng thời, cần minh bạch hóa các tiêu chí đánh giá doanh nghiệp xuất khẩu gạo, tạo môi trường cạnh tranh công bằng.

Các kiến nghị cũng tập trung vào việc xây dựng cơ chế thu mua tạm trữ đủ mạnh, hỗ trợ lãi suất ưu đãi, mở rộng hạn mức tín dụng và đẩy mạnh xúc tiến thương mại, mở rộng thị trường. Bên cạnh đó, cần kiểm soát hợp lý gạo nhập khẩu nhằm bảo vệ sản xuất trong nước nhưng vẫn tuân thủ cam kết quốc tế.

Theo ông Đỗ Hà Nam, Chủ tịch Hiệp hội Lương thực Việt Nam (VFA),  Philippines tiếp tục là thị trường lớn nhất, trong khi Trung Quốc, Malaysia tăng trưởng tích cực, còn châu Phi suy giảm. Dự báo nhu cầu thế giới vẫn cao nhưng phân hóa rõ rệt, để tận dụng cơ hội, cần đa dạng hóa thị trường, nâng chất lượng gạo, đẩy mạnh xúc tiến thương mại và điều hành xuất khẩu linh hoạt.

Phát biểu kết luận hội nghị, Thứ trưởng Bộ Công Thương Phan Thị Thắng nhấn mạnh, năm 2026, xuất khẩu gạo sẽ đối mặt nhiều thách thức từ biến động thị trường toàn cầu, cạnh tranh gia tăng và các yếu tố khó lường. Do đó, yêu cầu đặt ra là các bộ, ngành, địa phương và doanh nghiệp phải chuyển từ trạng thái “ứng phó” sang “chủ động thích ứng”, linh hoạt điều chỉnh chiến lược thị trường, tận dụng hiệu quả các hiệp định thương mại tự do để mở rộng dư địa xuất khẩu.

Thứ trưởng đặc biệt lưu ý công tác điều hành phải bám sát diễn biến thực tế, nâng cao năng lực phân tích, dự báo và phản ứng chính sách kịp thời, không để rơi vào tình thế bị động. Việc điều hành xuất khẩu cần hài hòa giữa mục tiêu tiêu thụ lúa gạo hàng hóa, ổn định giá trong nước và bảo đảm vững chắc an ninh lương thực quốc gia.

Đồng thời, Sở Công Thương địa phương phải nắm chắc tình hình thu mua, sản xuất, kịp thời xử lý các hiện tượng đầu cơ, găm hàng, tránh gây biến động thị trường. Các Sở Công Thương cần phát huy vai trò “tai mắt” tại cơ sở, chủ động tổng hợp khó khăn, kiến nghị để Bộ có cơ sở điều chỉnh chính sách nhanh, hiệu quả, không để tồn tại kéo dài.

Về dài hạn, Thứ trưởng yêu cầu ngành lúa gạo phải tiếp tục tái cơ cấu theo hướng nâng cao chất lượng, giá trị gia tăng và phát triển bền vững, thích ứng với tiêu chuẩn ngày càng cao của thị trường quốc tế. Đặc biệt, cộng đồng doanh nghiệp cần chủ động liên kết, xây dựng tiếng nói chung, mạnh dạn đề xuất hoàn thiện cơ chế, chính sách, hướng tới một chiến lược xuất khẩu gạo dài hạn, ổn định và có khả năng cạnh tranh cao, thay vì xử lý tình huống mang tính ngắn hạn như trước.

Một sự kiện quan trọng diễn ra tại Hội nghị là Hệ thống phần mềm báo cáo phục vụ quản lý xuất khẩu gạo được công bố. Công cụ này được kỳ vọng sẽ nâng cao tính minh bạch, hỗ trợ doanh nghiệp trong thực hiện thủ tục và giúp cơ quan quản lý theo dõi sát diễn biến thị trường.