Xuất nhập khẩu năm 2026 đối diện thách thức gì?

Bức tranh xuất nhập khẩu năm 2025 khép lại với nhiều gam sáng về quy mô. Theo báo cáo của Cục Thống kê, Bộ Tài chính, tổng kim ngạch xuất, nhập khẩu hàng hóa cả năm đạt 930,05 tỷ USD, tăng 18,2% so với năm trước; trong đó xuất khẩu đạt 475,04 tỷ USD, nhập khẩu đạt 455,01 tỷ USD. Cán cân thương mại duy trì xuất siêu 20,03 tỷ USD, tiếp tục là điểm tựa quan trọng cho ổn định kinh tế vĩ mô.

Riêng tháng 12/2025, tổng kim ngạch xuất nhập khẩu đạt 88,72 tỷ USD, tăng 15,1% so với tháng trước và tăng 25,7% so với cùng kỳ năm trước. Quy mô lớn cho thấy sức chống chịu của nền kinh tế trong bối cảnh thương mại toàn cầu nhiều biến động.

Tuy nhiên, đằng sau các con số ấn tượng là những “điểm nghẽn”. Cũng theo báo cáo của Cục Thống kê, trong cơ cấu hàng hoá xuất khẩu, khu vực có vốn đầu tư nước ngoài tiếp tục giữ vai trò áp đảo, chiếm tới 77,3% tổng kim ngạch xuất khẩu, trong khi khu vực kinh tế trong nước chỉ đạt 107,95 tỷ USD và còn giảm 6,1% so với năm trước. Kim ngạch xuất khẩu lớn của khu vực FDI khiến xuất khẩu hàng hoá dễ ảnh hưởng trước các biến động chính sách và chuỗi cung ứng toàn cầu.

Cơ cấu hàng xuất khẩu năm 2025 cũng phản ánh rõ đặc điểm này. Nhóm hàng công nghiệp chế biến đạt 421,47 tỷ USD, chiếm 88,7% tổng kim ngạch, song phần lớn vẫn là gia công, lắp ráp. Trong khi đó, nông sản, lâm sản đạt 39,46 tỷ USD (8,3%) và thủy sản đạt 11,29 tỷ USD (2,4%). Đây là những lĩnh vực Việt nam có tiềm năng gia tăng giá trị nhưng chưa được khai thác tương xứng.

Ở chiều nhập khẩu, kim ngạch cả năm đạt 455,01 tỷ USD, tăng 19,4%. Đáng chú ý, nhóm hàng tư liệu sản xuất chiếm tới 93,6%, trong đó máy móc, thiết bị, dụng cụ phụ tùng chiếm 52,7%. Điều này cho thấy nền sản xuất trong nước vẫn phụ thuộc lớn vào nhập khẩu đầu vào.

Trao đổi với phóng viên Báo Công Thương, TS Lê Quốc Phương, nguyên Phó Giám đốc Trung tâm Thông tin Công nghiệp và Thương mại, nhận định: “Việt Nam hiện là cường quốc xuất khẩu với kim ngạch cao, song giá trị gia tăng thấp. Nguyên nhân chính là sản phẩm công nghiệp xuất khẩu chủ yếu gia công, lắp ráp; còn nông sản, thủy sản phần lớn xuất khẩu thô và chưa có thương hiệu”.

Theo TS Lê Quốc Phương, mô hình xuất khẩu kim ngạch lớn nhưng giá trị gia tăng thấp khiến lợi ích thu được không tương xứng, trong khi rủi ro ngày càng lớn. Thường trực là nguy cơ bị áp dụng các biện pháp phòng vệ thương mại do tốc độ tăng xuất khẩu cao ở nhiều mặt hàng. Bên cạnh đó là rào cản thuế quan và phi thuế quan trong bối cảnh hệ thống thương mại đa phương suy yếu.

Một điểm nghẽn khác là khả năng tận dụng các hiệp định thương mại tự do. Với 17 FTA đã ký kết cùng khoảng 60 quốc gia và vùng lãnh thổ, Việt Nam nằm trong nhóm hội nhập sâu rộng nhất ASEAN. Tuy nhiên, thực tế chỉ khoảng 30% doanh nghiệp khai thác hiệu quả các FTA, còn lại chưa tận dụng hoặc bỏ ngỏ cơ hội. Điều này khiến “tấm hộ chiếu hội nhập” chưa phát huy hết giá trị.

Cơ cấu thị trường xuất nhập khẩu cũng đặt ra những thách thức dài hạn. Hoa Kỳ tiếp tục là thị trường xuất khẩu lớn nhất với kim ngạch 153,2 tỷ USD, trong khi Trung Quốc là thị trường nhập khẩu lớn nhất với 186,0 tỷ USD. Mức nhập siêu lớn từ Trung Quốc và ASEAN phản ánh rõ sự phụ thuộc chuỗi cung ứng khu vực, đồng thời gia tăng rủi ro khi thị trường biến động.

Bước sang năm 2026, triển vọng xuất nhập khẩu được đánh giá tích cực nhờ nền tảng quy mô lớn và mạng lưới FTA rộng khắp. Tuy nhiên, dư địa tăng trưởng bền vững chỉ thực sự mở ra khi những điểm nghẽn cốt lõi được tháo gỡ.

Theo TS Lê Quốc Phương, trọng tâm của giai đoạn tới là chuyển dịch từ tăng trưởng theo lượng sang tăng trưởng theo chất. Điều này đòi hỏi tăng cường xuất khẩu các sản phẩm có giá trị gia tăng cao, hàm lượng công nghệ lớn, tỷ lệ nội địa hóa cao, dựa trên nội lực doanh nghiệp trong nước. Đồng thời, cần nâng cao chất lượng, đầu tư chế biến sâu, đổi mới sáng tạo và xây dựng thương hiệu thay vì chỉ gia công đơn thuần.

Thực tế cho thấy, việc chuẩn hóa chuỗi cung ứng theo tiêu chuẩn cao đang mở ra hướng đi tích cực. Mới đây, các kho lạnh và nhà máy chiếu xạ của TOANPHAT Group được đưa vào hoạt động, được cấp EU Code cho chức năng bảo quản thủy sản đông lạnh xuất khẩu vào EU là minh chứng cho việc doanh nghiệp Việt đang từng bước đáp ứng yêu cầu khắt khe của thị trường cao cấp. Việc vận hành chuỗi hậu cần theo hệ tiêu chuẩn thống nhất giúp giảm rủi ro, nâng cao năng lực cạnh tranh và tạo nền tảng cho phát triển bền vững.

Để khai thác hiệu quả FTA trong năm 2026, TS Lê Quốc Phương nhấn mạnh cần tập trung bốn trụ cột: nâng cao năng lực cạnh tranh; cải thiện chất lượng và tối ưu chi phí; gia tăng giá trị sản phẩm thông qua chế biến sâu và xây dựng thương hiệu; tuân thủ nghiêm các quy định của FTA. Đây là con đường khó nhưng tất yếu nếu doanh nghiệp Việt muốn đi xa trên thị trường quốc tế.

Ở góc độ chính sách, Nhà nước tiếp tục đóng vai trò đồng hành thông qua cải thiện môi trường kinh doanh, đào tạo nhân lực, cung cấp thông tin và kết nối đối tác. TS Lê Quốc Phương khẳng định, chính sách chỉ phát huy hiệu quả khi doanh nghiệp chủ động nâng cao nội lực và tư duy hội nhập. Năm 2025 đã đặt nền móng bằng những kỷ lục mới về quy mô. Năm 2026 được kỳ vọng sẽ là giai đoạn bản lề để xuất nhập khẩu Việt Nam vượt qua các rào cản về giá trị, cấu trúc và hội nhập, tiến tới một mô hình tăng trưởng bền vững hơn, chất lượng hơn và ít rủi ro hơn.