Xuất khẩu qua cửa khẩu khởi sắc, mở rộng dư địa tăng trưởng

Xuất khẩu hàng hóa tăng mạnh từ đầu năm 2026, đặc biệt tại các cửa khẩu biên giới. Động lực mới đang hình thành từ cải cách thông quan và chiến lược cửa khẩu thông minh.

Những tuần đầu tháng 3/2026, bức tranh thương mại hàng hóa của Việt Nam ghi nhận một dấu ấn tăng trưởng đáng chú ý, bắt đầu từ chính các cửa khẩu biên giới - nơi phản ánh trực diện "sức nóng" của hoạt động xuất nhập khẩu.

Theo số liệu từ Cục Hải quan (Bộ Tài chính), trong kỳ 1 tháng 3 (từ ngày 1-15/3), tổng kim ngạch xuất khẩu đạt 20,35 tỷ USD, tăng tới 98,1% so với kỳ 2 tháng 2/2026, tương đương mức tăng hơn 10 tỷ USD. Lũy kế từ đầu năm đến hết ngày 15/3, tổng kim ngạch xuất khẩu đạt 96,8 tỷ USD, tăng 17,1% so với cùng kỳ năm 2025, tương ứng tăng thêm 14,1 tỷ USD.

Đáng chú ý, phía sau con số tăng trưởng này là sự chuyển động rõ nét tại các cửa khẩu, đặc biệt là khu vực biên giới phía Bắc.

Tại Móng Cái (Quảng Ninh), một trong những trung tâm giao thương lớn trên tuyến biên giới Việt - Trung, tổng kim ngạch xuất nhập khẩu từ đầu năm đến giữa tháng 3 đã đạt hơn 3,3 tỷ USD. Việc thí điểm thông quan hàng hóa vào cuối tuần tại cầu Bắc Luân II từ ngày 7/3/2026 đang cho thấy hiệu quả tích cực.

Chỉ trong hai ngày cuối tuần 21-22/3, lực lượng hải quan đã xử lý 478 tờ khai với 121 phương tiện, tổng kim ngạch đạt trên 50 triệu USD, tương đương khoảng 3.600 tấn hàng hóa. Sau 3 tuần triển khai, tổng lượng hàng hóa xuất nhập khẩu qua đây đã vượt 7.000 tấn; trung bình mỗi ngày cuối tuần có hơn 100 phương tiện làm thủ tục, với khoảng 1.500 tấn hàng hóa.

Việc mở rộng thời gian thông quan, từ mô hình “giờ hành chính” sang khai thác cả cuối tuần, đang tạo ra một thay đổi mang tính bản lề. Không chỉ giúp giảm áp lực ùn tắc, giải phóng hàng hóa nhanh hơn, mà còn góp phần giảm chi phí logistics, tăng tính linh hoạt cho doanh nghiệp xuất khẩu.

Tại Lạng Sơn, tính đến cuối tháng 2, tổng kim ngạch xuất nhập khẩu qua địa bàn đạt gần 13,92 tỷ USD, tăng 52,55% so với cùng kỳ năm 2025. Có 2.590 doanh nghiệp tham gia hoạt động xuất nhập khẩu; kim ngạch mở tờ khai tại địa phương đạt hơn 1,2 tỷ USD, tăng 119%.

Theo đánh giá của Sở Công Thương các địa phương, hoạt động xuất nhập khẩu giảm cả về quy mô, số lượng tờ khai và hiệu quả. Nguyên nhân chủ yếu đến từ sự phụ thuộc lớn vào một thị trường, cơ cấu hàng hóa xuất khẩu chưa đa dạng, giá trị gia tăng thấp, trong khi hạ tầng giao thông và logistics còn hạn chế.

Ở bình diện rộng hơn, tăng trưởng xuất khẩu của Việt Nam đang được dẫn dắt bởi nhóm hàng công nghiệp chế biến, chế tạo - yếu tố then chốt tạo nên sự bứt phá về quy mô và giá trị.

Cụ thể, máy vi tính, sản phẩm điện tử và linh kiện tăng 6,7 tỷ USD, tương ứng tăng 40,3%; điện thoại và linh kiện tăng 2,7 tỷ USD, tương ứng tăng 23,1%; máy móc thiết bị, dụng cụ và phụ tùng tăng 1,8 tỷ USD, tương ứng tăng 18,2%. Đây cũng là ba nhóm hàng có kim ngạch xuất khẩu lớn nhất hiện nay.

Sự tăng trưởng của các nhóm hàng này không chỉ phản ánh sức bật của khu vực sản xuất, mà còn đặt ra yêu cầu cấp thiết đối với hệ thống cửa khẩu: phải nhanh hơn, thông minh hơn và ít chi phí hơn.

Trong bối cảnh đó, Chính phủ đã bắt đầu định hình một hướng đi dài hạn thay vì chỉ xử lý các giải pháp tình thế.

Ngày 18/3/2026, Thủ tướng Chính phủ ban hành Quyết định số 453 phê duyệt Đề án xây dựng cửa khẩu thông minh tại lối thông quan cầu đường bộ Kim Thành và Bản Vược thuộc cửa khẩu quốc tế Lào Cai. Đây được xem là bước đi quan trọng nhằm hiện đại hóa toàn diện hoạt động quản lý, kiểm tra, giám sát tại cửa khẩu.

Theo đề án, hàng loạt công nghệ tiên tiến sẽ được đưa vào vận hành như trí tuệ nhân tạo (AI), Internet vạn vật (IoT), dữ liệu lớn (Big Data), mạng 5G và phương tiện vận tải tự động hóa. Mục tiêu không chỉ là tăng tốc thông quan, mà còn kiểm soát hiệu quả dòng hàng hóa theo thời gian thực.

Đáng chú ý, các chỉ tiêu đặt ra đến năm 2030 khá cụ thể: năng lực vận chuyển hàng hóa qua hai lối thông quan tăng gấp đôi; chi phí logistics giảm từ 20 - 30%; tổng kim ngạch xuất nhập khẩu đạt khoảng 9 tỷ USD.

Đề án sẽ được triển khai từ quý II/2026 theo hai giai đoạn, trong đó giai đoạn đầu tập trung hoàn thiện thể chế, hạ tầng và công nghệ, giai đoạn sau vận hành và mở rộng hệ thống logistics. Nhìn rộng hơn, mô hình cửa khẩu thông minh tại Lào Cai sẽ trở thành mô hình được nhân rộng tại các tuyến biên giới khác, đặc biệt trong bối cảnh thương mại xuyên biên giới ngày càng phụ thuộc vào tốc độ và chi phí.