Thể chế đi trước, mở đường cho kinh tế số, kinh tế xanh

"Đòn bẩy" đưa Việt Nam bứt phá trong kỷ nguyên mới

Phát biểu khai mạc hội thảo, GS.TS. Lê Văn Lợi - Chủ tịch Viện Hàn lâm Khoa học và Xã hội Việt Nam nhấn mạnh, trong bốn thập niên tiến hành công cuộc đổi mới, Việt Nam đã đạt được nhiều thành tựu to lớn, có ý nghĩa lịch sử lớn lao, đưa cơ đồ, vị thế và uy tín đất nước lên tầm cao mới.

Tuy nhiên, đến nay nguy cơ sa vào "bẫy thu nhập trung bình" vẫn cao khi các lợi thế về nhân công, đầu vào sản xuất giá rẻ giảm dần; sự tăng năng suất/thu nhập khó bền vững khi giá trị gia tăng trong nước thấp, phụ thuộc nhiều vào nước ngoài trong lĩnh vực thương mại, FDI và chuỗi cung ứng trong điều kiện thế giới nhiều bất định liên quan đến xung đột quân sự, nhiều nước quay lại bảo hộ trong nước; cạnh tranh giữa các nước lớn...

Theo Chủ tịch Viện Hàn lâm Khoa học và Xã hội Việt Nam, Đại hội XIV của Đảng đã xác định sâu sắc, toàn diện hơn 3 đột phá chiến lược, gồm: thể chế và thực thi; nguồn nhân lực; hạ tầng. Với chủ trương triển khai 3 đột phá chiến lược, các khung thể chế cốt lõi bước đầu đã tạo nền tảng cho đổi mới trong các lĩnh vực then chốt của nền kinh tế. Hiện nhiều văn bản pháp luật phục vụ triển khai các đột phá chiến lược vẫn đang trong quá trình xây dựng, hoàn thiện và  đưa vào thực tiễn. Vì vậy, để đánh giá đầy đủ hiệu quả thực thi cũng như mức độ lan tỏa của các cải cách thể chế đối với phát triển kinh tế - xã hội cần thêm thời gian. 

Tuy nhiên, những tín hiệu ban đầu đã cho thấy nhiều chuyển biến tích cực, nhiều rào cản thể chế liên quan đến thị trường bất động sản, điều kiện đầu tư kinh doanh và thủ tục cấp phép đang từng bước được tháo gỡ, đặc biệt trong những tháng đầu năm 2026. Chủ trương thúc đẩy phát triển kinh tế tư nhân cũng góp phần khơi thông dòng vốn đầu tư vào các dự án hạ tầng quy mô lớn như hạ tầng đô thị, đường sắt và giao thông chiến lược. Đây là một trong những yếu tố quan trọng tạo động lực để thị trường chứng khoán Việt Nam xác lập mức cao nhất lịch sử ngay sau Đại hội.

"Trong bối cảnh mới, nhiều cơ hội mới mở ra, song cũng không ít thách thức cho việc thực hiệu hữu hiệu ba đột phá nêu trên. Việc thực hiện ba đột phá chiến lược không chỉ là nhiệm vụ kinh tế, chính trị mà là cuộc cách mạng toàn diện về tư duy, thể chế và hành động", GS.TS. Lê Văn Lợi nhấn mạnh.

GS.TS. Võ Khánh Vinh - nguyên Phó Chủ tịch Viện Hàn lâm Khoa học và Xã hội Việt Nam nhấn mạnh, tư duy về thể chế phát triển trong Văn kiện Đại hội XIV của Đảng đã thể hiện bước chuyển mang tính hệ thống và toàn diện, từ cách tiếp cận truyền thống sang cách tiếp cận hiện đại, tích hợp và kiến tạo. Thể chế đã trở thành nền tảng, động lực và điều kiện quyết định của phát triển nhanh, bền vững. Sự chuyển đổi này thể hiện rõ qua các định hướng đổi mới tư duy thể chế, thúc đẩy đột phá chiến lược, xây dựng hệ sinh thái thể chế phát triển và hoàn thiện thể chế theo hướng toàn diện, đồng bộ, bao trùm.

"Trong bối cảnh chuyển đổi số và kinh tế tri thức, mối quan hệ giữa thể chế pháp luật với thể chế số và đổi mới sáng tạo ngày càng trở nên quan trọng. Pháp luật có vai trò tạo lập hành lang pháp lý cho chuyển đổi số, bảo đảm an toàn dữ liệu, an ninh mạng; đồng thời khuyến khích nghiên cứu, phát triển và ứng dụng công nghệ mới. Một hệ thống pháp luật linh hoạt, thích ứng sẽ thúc đẩy hình thành và phát triển hệ sinh thái đổi mới sáng tạo", TS. Võ Khánh Vinh nhấn mạnh.

Thể chế kiến tạo cho kinh tế số, kinh tế xanh

Đồng quan điểm, PGS.TS. Lê Minh Thông - nguyên Phó Chủ nhiệm Ủy ban Pháp luật của Quốc hội cho rằng, hệ thống pháp luật nước ta được xây dựng và không ngừng hoàn thiện trong 40 năm đổi mới đã tạo lập được một khuôn khổ pháp luật cần thiết cho việc thực hiện các nhiệm vụ, mục tiêu đổi mới trong các giai đoạn trước đây, góp phần quan trọng vào các thành tựu có ý nghĩa lịch sử, đưa nước ta từ một nước kém phát triển trở thành một nước đang phát triển.

PGS.TS. Lê Minh Thông cho rằng, bước vào kỷ nguyên phát triển mới với những mục tiêu, nhiệm vụ mới trong bối cảnh thời đại mới, hệ thống pháp luật hiện hành bộc lộ không ít bất cập, hạn chế, nảy sinh nhiều nút thắt, nếu không kịp thời tháo gỡ sẽ tạo ra những cản trở mới cho sự phát triển. Thực tiễn hiện nay, điểm nghẽn xuất hiện cả ở khâu làm luật lẫn quá trình đưa pháp luật vào cuộc sống. Do đó, chỉ đạo mới của Trung ương nhấn mạnh phải chuyển chuẩn đánh giá từ "pháp luật tốt trong văn bản" sang "pháp luật tốt trong cuộc sống", đồng thời Nghị quyết số 66-NQ/TW đặt xây dựng và thi hành pháp luật trong cùng một chỉnh thể thống nhất.

Ông cho rằng, kỷ nguyên mới mà Đại hội XIV xác định gắn liền với yêu cầu đổi mới mô hình tăng trưởng, thúc đẩy mạnh mẽ khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số, phát triển kinh tế tư nhân, kinh tế số, kinh tế dữ liệu, kinh tế xanh, kinh tế tuần hoàn, kinh tế chia sẻ và nhiều mô hình kinh tế mới nổi khác. Vì vậy, pháp luật của giai đoạn tới phải có khả năng đón trước, mở đường, tạo không gian thử nghiệm và quản trị rủi ro đối với những lĩnh vực mới. Đối với kinh tế xanh, cần chuyển từ cách tiếp cận pháp luật phân tán sang cách tiếp cận tích hợp.

"Hiện các điểm nghẽn của chuyển đổi xanh nằm ở sự thiếu liên thông giữa pháp luật về đầu tư, đất đai, môi trường, năng lượng, khoa học - công nghệ, tài chính và khuyến khích đổi mới sáng tạo. Do đó, cần sớm hoàn thiện khuôn khổ pháp lý cho thị trường carbon, tài chính xanh, kinh tế tuần hoàn, năng lượng tái tạo, trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất và các cơ chế ưu đãi cho đổi mới sáng tạo xanh", PGS.TS. Lê Minh Thông nói và cho hay, trong điều kiện kinh tế số, kinh tế xanh, kinh tế tuần hoàn cần quán triệt triết lý mới trong lập pháp, không dừng lại ở quản cái đang có mà phải dẫn dắt cái sẽ hình thành.

Về chuyển đổi xanh, tăng trưởng xanh, PGS.TS. Nguyễn Thế Chinh - Viện trưởng, Viện Chính sách kinh tế môi trường (EEPI) nhìn nhận, Việt Nam đã đi gần 14 năm trên hành trình chuyển đổi xanh nhưng giai đoạn 2021 - 2025 mới chủ yếu là thời kỳ "đặt móng". Đó là giai đoạn xây dựng thể chế, lựa chọn hướng đi, chuẩn bị nguồn lực và tạo nhận thức xã hội cho một quá trình chuyển đổi sâu rộng hơn trong tương lai.

Theo PGS.TS Nguyễn Thế Chinh, để bước vào giai đoạn chuyển đổi xanh mạnh mẽ hơn, Việt Nam cần tập trung vào 6 trụ cột lớn: Hoàn thiện chính sách pháp luật; phát triển thị trường hàng hóa xanh; tăng cường đồng thuận xã hội và hiệu quả quản lý nhà nước; đẩy mạnh khoa học, công nghệ, chuyển đổi số; mở rộng hợp tác quốc tế; Đồng thời bảo đảm nguồn lực về nhân lực, hạ tầng và tài chính, trong đó khu vực tư nhân giữ vai trò trung tâm, khu vực công đóng vai trò dẫn dắt và nguồn lực quốc tế có ý nghĩa quan trọng.