Tăng trưởng hai con số: Phép thử bản lĩnh của ngành xuất khẩu chủ lực

Kết luận Hội nghị lần thứ hai Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIV đã nhấn mạnh mục tiêu tăng trưởng GDP bình quân từ 10%/năm trở lên trong giai đoạn 2026 - 2030, gắn với ổn định kinh tế vĩ mô và nâng cao chất lượng phát triển. Mục tiêu này một lần nữa là “kim chỉ nam” cho toàn bộ nền kinh tế.

Theo nhiều chuyên gia, trong khi các động lực tăng trưởng truyền thống đang dần suy giảm, dư địa mở rộng không còn nhiều, việc đạt được mức tăng trưởng hai con số đòi hỏi không chỉ nỗ lực mà còn là sự thay đổi cả về mô hình phát triển.

Các ngành xuất khẩu chủ lực vốn đóng vai trò “đầu kéo” của nền kinh tế vì thế chịu áp lực lớn không chỉ bởi con số tăng trưởng mà còn là vấn đề phát triển bền vững và khả năng chống chịu.

Ngành gỗ và dệt may là hai ví dụ điển hình. Một bên từng duy trì tốc độ tăng trưởng ấn tượng trong nhiều năm, một bên là ngành sử dụng nhiều lao động, đóng góp lớn cho xuất khẩu và cả hai đều đang đối diện với những giới hạn mới.

Với ngành gỗ, từng có giai đoạn tăng trưởng 10 - 18%/năm nhưng đà tăng đã chững lại khi thị trường xuất khẩu chủ lực như Mỹ, EU biến động mạnh và ngày càng siết chặt các tiêu chuẩn.

Trong khi đó, dệt may ở thế khó hơn khi tổng cầu thế giới chỉ tăng khoảng 1,8%/năm, trong khi năng lực lao động trong nước đã chạm ngưỡng. Nếu vẫn đi theo con đường phát triển theo chiều rộng, đạt mục tiêu tăng trưởng 2 con số, tương đương với kim ngạch 75 tỷ USD vào năm 2030 rất khó khả thi.

Từ hiện trạng của ngành gỗ, ông Ngô Sỹ Hoài - Phó Chủ tịch Hiệp hội Gỗ và Lâm sản Việt Nam, nhìn nhận, việc phụ thuộc quá lớn vào một số thị trường khiến doanh nghiệp rơi vào thế bị động. Đa dạng hóa thị trường là yêu cầu cấp thiết.

“Khi hơn 50% kim ngạch xuất khẩu phụ thuộc vào một thị trường, bất kỳ biến động nào cũng có thể khiến toàn ngành chao đảo. Thực tế, việc bị áp thuế, điều tra phòng vệ thương mại đã không còn là rủi ro, mà đã hiện hữu”, ông Hoài nói.

Nhưng vấn đề không chỉ nằm ở thị trường, rất nhiều doanh nghiệp gỗ gia công theo đơn đặt hàng, cạnh tranh bằng giá, mô hình này đã đến giới hạn. Khi các tiêu chuẩn môi trường, truy xuất nguồn gốc, phát triển bền vững ngày càng khắt khe, giá rẻ không còn là lợi thế. Vì thế, theo đại diện Hiệp hội Gỗ và Lâm sản Việt Nam, hướng phát triển lý tưởng là chuyển từ gia công sang thiết kế, xây dựng thương hiệu và làm chủ chuỗi giá trị.

Bên cạnh đó, sản phẩm gỗ Việt Nam đã có mặt tại 168 quốc gia và vùng lãnh thổ nhưng chủ yếu ở phân khúc trung bình. Điều này đồng nghĩa với việc nếu nâng được giá trị gia tăng, không cần tăng mạnh sản lượng, kim ngạch vẫn có thể tăng.

Một điểm đáng chú ý khác là thương mại điện tử xuyên biên giới. Đây là kênh mà ngành gỗ mới khai thác, nhưng tiềm năng, dư địa tăng trưởng lớn, đặc biệt với các sản phẩm thủ công mỹ nghệ.

Với ngành dệt may, tăng trưởng xuất khẩu 10%/năm trong 5 năm tới là không khả thi nếu tiếp tục dựa vào mở rộng sản lượng. Bởi lẽ, dệt may là ngành thâm dụng lao động, trong khi mức độ cạnh tranh nhân lực đang rất gay gắt, thậm chí là thiếu lao động trong những dịp cao điểm.

Do đó, để đảm bảo mục tiêu phát triển dài hạn, đạt và duy trì tăng trưởng hai con số, có hai lối dành cho ngành dệt may, bao gồm: Giảm nhập khẩu nguyên liệu để tăng thặng dư thương mại và nâng năng suất lao động thông qua tự động hóa, công nghệ.

Việc giảm nhập khẩu nguyên liệu đòi hỏi phát triển công nghiệp phụ trợ, đó vốn là điểm nghẽn của ngành nhiều năm qua. Trong khi đó, đầu tư công nghệ lại cần vốn lớn, chính sách hỗ trợ rõ ràng và nhất quán. Tại nhiều buổi làm việc với các bộ, ngành, đại diện cho cộng đồng doanh nghiệp dệt may, ông Vũ Đức Giang - Chủ tịch Hiệp hội Dệt may Việt Nam đề xuất có thêm cơ chế hỗ trợ cho doanh nghiệp phát triển khâu thượng nguồn; địa phương có cái nhìn cởi mở hơn để đón nhận các dự án dệt nhuộm hoàn tất.

Một đề xuất đáng chú ý là cơ chế ưu đãi thuế gắn với hiệu quả tăng trưởng. Nếu doanh nghiệp đạt mức tăng trưởng vượt 10%, phần vượt có thể được hoàn lại thông qua thuế. Đây là cách tiếp cận trực tiếp, tạo động lực rõ ràng cho doanh nghiệp.

Có thể thấy, tăng trưởng hai con số với một số ngành xuất khẩu chủ lực không chỉ là nỗ lực chung tay cùng cả nước đạt mục phát triển, ổn định kinh tế vĩ mô. Đó còn là sự thay đổi phù hợp về mô hình tăng trưởng với bối cảnh hiện tại, đồng thời là bước nền cho phát triển bền vững.