Luật Thương mại điện tử: Siết quản lý, 'mở lối' thị trường số

Sự bùng nổ của thương mại điện tử những năm gần đây đã làm thay đổi căn bản diện mạo kinh tế Việt Nam. Chỉ với một chiếc điện thoại thông minh, người tiêu dùng có thể mua sắm từ khắp nơi trên thế giới; doanh nghiệp nhỏ cũng có thể tiếp cận hàng triệu khách hàng mà không cần mặt bằng truyền thống. Tuy nhiên, song hành với cơ hội là những rủi ro ngày càng phức tạp như hàng giả, quảng cáo sai sự thật, gian lận thanh toán, trốn thuế hay lợi dụng livestream để bán hàng không rõ nguồn gốc.

Trong bối cảnh đó, Quốc hội khóa XV đã thông qua Luật Thương mại điện tử, có hiệu lực từ ngày 1/7/2026. Đây được xem là bước chuyển quan trọng trong quá trình hoàn thiện hành lang pháp lý cho kinh tế số Việt Nam, nhằm vừa kiểm soát rủi ro, vừa tạo nền tảng cho thị trường trực tuyến phát triển bền vững.

Trong hơn một thập kỷ qua, hoạt động thương mại điện tử chủ yếu được điều chỉnh bởi Nghị định 52/2013/NĐ-CP và Nghị định 85/2021/NĐ-CP sửa đổi, bổ sung. Hai văn bản này đã tạo nền tảng quan trọng cho sự hình thành thị trường trực tuyến. Tuy nhiên, sự xuất hiện của nền tảng xuyên biên giới, mạng xã hội tích hợp thương mại, mô hình kinh doanh dựa trên dữ liệu lớn và xu hướng livestream bán hàng theo thời gian thực đã làm thay đổi phương thức giao dịch. Không ít cá nhân, tổ chức kinh doanh trên không gian mạng nhưng không đăng ký, không kê khai thuế, không định danh rõ ràng, khiến việc truy vết vi phạm gặp nhiều khó khăn.

Thực tế quản lý cho thấy, khi giao dịch chuyển mạnh lên môi trường số, hành vi vi phạm cũng gia tăng. Theo thống kê của Bộ Công Thương, riêng năm 2025, lực lượng quản lý thị trường đã kiểm tra hơn 27.500 vụ việc, xử lý trên 23.400 vụ vi phạm và thu nộp ngân sách gần 372 tỷ đồng. Đáng chú ý, vi phạm trong môi trường thương mại điện tử tiếp tục gia tăng, với phương thức ngày càng tinh vi và chuyển dịch mạnh sang không gian số.

Giai đoạn 2020 - 2025, mỗi năm cả nước phát hiện từ 120.000 đến hơn 190.000 vụ buôn lậu, gian lận thương mại và hàng giả; trong đó gian lận thương mại chiếm 79-88%. Dù tỷ lệ vụ liên quan hàng giả và xâm phạm sở hữu trí tuệ thấp hơn, mức độ tổ chức ngày càng phức tạp, lợi dụng doanh nghiệp “bình phong”, sàn thương mại điện tử, mạng xã hội và dịch vụ chuyển phát nhanh để tiêu thụ hàng vi phạm.

Khi toàn bộ chuỗi hành vi từ quảng cáo, giao dịch, thanh toán đến vận chuyển đều diễn ra trên môi trường số, nếu không có cơ chế pháp lý đủ mạnh và đồng bộ, cơ quan quản lý sẽ luôn ở thế “chạy theo” vi phạm. Luật Thương mại điện tử ra đời trong bối cảnh đó nhằm thiết lập khung quản lý phù hợp với thực tiễn kinh doanh số.

Một điểm mới quan trọng của luật là mở rộng phạm vi điều chỉnh. Không chỉ hoạt động giao dịch trên sàn thương mại điện tử, luật còn bao quát các nền tảng hạ tầng số, nền tảng trung gian và nội dung số có yếu tố thương mại. Đáng chú ý, luật quy định rõ trách nhiệm định danh người bán trên môi trường số. Việc xác thực thông tin chủ thể kinh doanh giúp tăng khả năng truy xuất khi xảy ra tranh chấp hoặc vi phạm, hạn chế tình trạng “bán xong rồi biến mất” gây thiệt hại cho người tiêu dùng.

Bên cạnh đó, hoạt động livestream bán hàng cũng được đưa vào diện quản lý chặt chẽ hơn, đặc biệt liên quan đến quảng cáo sai sự thật và nguồn gốc hàng hóa. Nghĩa vụ pháp lý của các nền tảng trong nước và xuyên biên giới cũng được xác lập rõ, bao gồm trách nhiệm cung cấp thông tin, gỡ bỏ sản phẩm vi phạm và tuân thủ pháp luật Việt Nam.

Luật cũng hướng tới cơ chế phân tầng quản lý, giảm chồng chéo giữa các cơ quan chức năng. Trước đây, xử lý vi phạm thương mại điện tử thường liên quan nhiều lực lượng như quản lý thị trường, thuế, công an kinh tế, thông tin truyền thông…, đôi khi làm chậm quá trình xử lý. Quy định mới kỳ vọng thiết lập cơ chế phối hợp rõ ràng hơn, nâng hiệu quả thực thi.

Điểm đáng chú ý, trong cách tiếp cận của Luật Thương mại điện tử là sự cân bằng giữa siết chặt quản lý và mở rộng không gian phát triển. Nếu chỉ tập trung kiểm soát, thị trường có thể bị bó hẹp, nhưng nếu buông lỏng, niềm tin người tiêu dùng sẽ suy giảm.

Việc mở rộng phạm vi điều chỉnh và làm rõ trách nhiệm các chủ thể tham gia giúp minh bạch hóa hoạt động kinh doanh trực tuyến, tăng khả năng truy xuất và xử lý vi phạm, bảo vệ quyền lợi chính đáng của người tiêu dùng, đồng thời tạo sân chơi bình đẳng cho doanh nghiệp tuân thủ pháp luật.

Ở góc độ người bán, nhiều hộ kinh doanh trên sàn thương mại điện tử cho rằng luật mới sẽ tạo áp lực tuân thủ cao hơn, nhưng cũng giúp thị trường minh bạch và cạnh tranh công bằng hơn. Trao đổi với Báo Công Thương, chị Nguyễn Thị Lan, chủ gian hàng kinh doanh mỹ phẩm trên 2 sàn thương mại điện tử lớn, cho biết: Hiện nay tình trạng bán hàng xách tay không hóa đơn, hàng giả đội lốt hàng chính hãng vẫn diễn ra phổ biến. “Nhiều shop bán giá rất thấp vì không chịu chi phí chứng từ hay thuế. Người bán nghiêm túc như chúng tôi khó cạnh tranh. Nếu luật yêu cầu định danh rõ ràng và siết nguồn gốc hàng hóa, đó lại là lợi thế cho người làm ăn bài bản”, chị Lan nói.

Tương tự, anh Mai Văn Bách, kinh doanh đồ gia dụng qua livestream, cho rằng: Quy định quản lý livestream bán hàng là cần thiết trong bối cảnh thị trường phát triển nóng. “Livestream giúp bán hàng nhanh nhưng cũng dễ phát sinh quảng cáo quá mức, thậm chí sai sự thật. Nếu có quy định rõ về trách nhiệm nội dung và nguồn gốc hàng, người bán sẽ phải chuyên nghiệp hơn. Điều đó tốt cho thị trường lâu dài”, anh Bách chia sẻ.

Theo các hộ kinh doanh, thách thức lớn nhất không phải là tuân thủ mà là chi phí và thủ tục. Việc xác thực thông tin, chứng minh nguồn gốc, hóa đơn điện tử hay nghĩa vụ thuế đòi hỏi người bán phải thay đổi cách vận hành, từ kinh doanh cá nhân nhỏ lẻ sang mô hình bài bản hơn. Tuy nhiên, đa số đều cho rằng đây là xu hướng tất yếu khi thương mại điện tử chuyển từ giai đoạn tăng trưởng nóng sang phát triển bền vững.