Hai trụ cột giúp nông sản Việt nâng vị thế trong chuỗi giá trị toàn cầu (TH)

Phóng viên Báo Công Thương đã có cuộc trao đổi với ông Nguyễn Minh Tiến, Giám đốc Trung tâm Xúc tiến thương mại Nông nghiệp (Bộ Nông nghiệp và Môi trường) xung quanh vấn đề này.

Kim ngạch cao, vị thế thấp: Nút thắt nào kìm chân nông sản Việt?

- Nông sản Việt Nam đã hiện diện tại hơn 190 thị trường, nhưng vẫn chủ yếu ở phân khúc giá trị thấp. Theo ông, đâu là “nút thắt” khiến chúng ta chưa thể vươn lên vị thế cao hơn?

Ông Nguyễn Minh Tiến:Xuất khẩu nông, lâm, thủy sản năm 2025 đạt 70,09 tỷ USD là một kỷ lục đáng ghi nhận, phản ánh năng lực sản xuất, tổ chức và thích ứng của ngành trong bối cảnh thế giới nhiều biến động. Tuy nhiên, cần nhìn nhận thẳng thắn rằng kim ngạch cao chưa đồng nghĩa với vị thế cao.

Xuất khẩu nông lâm thủy sản năm 2025 đạt 70,09 tỷ USD là một kỷ lục đáng ghi nhận. Ảnh minh họa

Hiện nay, một phần không nhỏ nông sản Việt Nam vẫn tham gia ở phân khúc giá trị gia tăng chưa cao; tăng trưởng xuất khẩu còn dựa nhiều vào sản lượng; thương hiệu quốc gia và thương hiệu ngành hàng chưa thật sự nổi bật; khả năng chi phối thị trường còn hạn chế.

Vì vậy, 70 tỷ USD là nền tảng quan trọng nhưng chưa phải đích đến. Mục tiêu trong giai đoạn tới phải là nâng tầm vị thế nông sản Việt Nam trong chuỗi giá trị toàn cầu. Điều này đòi hỏi chuyển từ tư duy “sản xuất cái mình có” sang “tổ chức sản xuất theo cái thị trường cần”; từ “xuất khẩu hàng hóa” sang “xuất khẩu giá trị”; từ “đi theo thị trường” sang chủ động thích ứng và từng bước tham gia định hình tiêu chuẩn. Nói cách khác, chúng ta không thể chỉ là người cung ứng, mà phải trở thành một chủ thể có tiếng nói trong chuỗi giá trị toàn cầu.

- Trong bối cảnh tiêu chuẩn quốc tế ngày càng khắt khe, đâu là trụ cột để xây dựng thương hiệu nông sản Việt Nam?

Ông Nguyễn Minh Tiến: Xu hướng thương mại toàn cầu đang thay đổi rất nhanh, đặc biệt với sự xuất hiện của các cơ chế như điều chỉnh biên giới carbon (CBAM). Thông điệp rất rõ: hàng hóa muốn vào các thị trường phát triển phải chứng minh được mức phát thải và trách nhiệm môi trường.

Điều này đặt ra yêu cầu nông nghiệp Việt Nam phải đi trước một bước trong xây dựng hệ thống theo dõi, báo cáo và giảm phát thải cho toàn chuỗi. Trong tương lai, cạnh tranh không còn là giữa sản phẩm với sản phẩm, mà là giữa các chuỗi giá trị, chuỗi nào xanh hơn, minh bạch hơn và số hóa tốt hơn sẽ có lợi thế.

Có hai trụ cột then chốt để xây dựng thương hiệu nông sản Việt Nam. Thứ nhất là kinh tế xanh, gắn với tiêu dùng bền vững, tiêu chuẩn ESG và kinh tế tuần hoàn. Sản phẩm không chỉ được đánh giá bằng chất lượng hay giá bán, mà còn bằng dấu chân môi trường và trách nhiệm của chuỗi cung ứng.

Thứ hai là chuyển đổi số. Trong thương mại hiện đại, dữ liệu là nền tảng của niềm tin. Không có dữ liệu chuẩn hóa thì không thể truy xuất minh bạch; không có truy xuất minh bạch thì khó tiếp cận các hệ thống phân phối cao cấp.

Thực tế đã có những mô hình cho thấy hướng đi này là đúng. Đề án 1 triệu ha lúa chất lượng cao, phát thải thấp tại Đồng bằng sông Cửu Long không chỉ giúp giảm chi phí, tăng lợi nhuận cho nông dân mà còn tạo nền tảng xây dựng thương hiệu gạo Việt theo hướng bền vững. Tương tự, ngành cà phê đã chủ động thích ứng với các tiêu chuẩn mới của EU, qua đó nâng giá trị xuất khẩu. Những kết quả này cho thấy nếu đi đúng hướng – xanh hơn, minh bạch hơn, số hóa tốt hơn  thì giá trị gia tăng sẽ được cải thiện rõ rệt.

Nâng tầm thương mại nông sản bằng chuỗi giá trị xanh, số và minh bạch

- Trong bối cảnh đó, việc Việt Nam tham gia GREEN×EXPO 2027 tại Yokohama mang ý nghĩa gì, thưa ông?

Ông Nguyễn Minh Tiến: Triển lãm Xanh Thế giới (GREEN×EXPO) 2027 tại Yokohama được tổ chức với chủ đề “Scenery of the Future for Happiness”, nhấn mạnh tầm nhìn về một xã hội tương lai hài hòa với môi trường; triển lãm diễn ra từ ngày 19/3 đến 26/9/2027 tại Yokohama, Nhật Bản. Bản thân định hướng của sự kiện này cho thấy phát triển xanh không còn là lựa chọn mang tính hình ảnh, mà đã trở thành ngôn ngữ chung của phát triển toàn cầu. Trong dòng chảy đó, việc Việt Nam chuẩn bị tham gia GREEN×EXPO 2027 tại Yokohama, Nhật Bản có ý nghĩa vượt ra ngoài khuôn khổ một hoạt động xúc tiến thương mại đơn lẻ.

Đoàn đại biểu FAO tham quan triển lãm tại Diễn đàn trao đổi cấp cao liên khu vực về mô hình OCOP năm 2025. Ảnh: Hải Yến

Đây là một cơ hội rất lớn để nông nghiệp Việt Nam giới thiệu với thế giới một hình ảnh mới: không chỉ là quốc gia có năng lực sản xuất và xuất khẩu, mà còn là quốc gia theo đuổi mô hình tăng trưởng xanh, có trách nhiệm và có khát vọng vươn lên trong chuỗi giá trị toàn cầu. Do đó, cách tiếp cận phải khác. GREEN×EXPO 2027 không chỉ là một triển lãm, mà là diễn đàn toàn cầu về phát triển xanh. Vì vậy, Việt Nam tham gia không thể chỉ với tư duy “tham gia sự kiện”, mà phải là “định vị quốc gia”.

Chúng ta cần coi đây là nơi để giới thiệu một hình ảnh mới của nông nghiệp Việt Nam: Xanh hơn, thông minh hơn, minh bạch hơn và có trách nhiệm hơn. Đây cũng là dịp để khẳng định rằng Việt Nam không đứng ngoài cuộc, không đi sau, mà chủ động tham gia, chủ động thích ứng và chủ động khẳng định mình trong xu thế kinh tế xanh của thế giới. Nếu được chuẩn bị bài bản, đây sẽ là một dấu mốc quan trọng trong việc xây dựng thương hiệu quốc gia cho nông nghiệp Việt Nam.

- Để đạt mục tiêu 100 tỷ USD vào năm 2030, đâu là những điều kiện tiên quyết?

Ông Nguyễn Minh Tiến: Có thể khái quát thành ba trụ cột chính. Thứ nhất là phát triển thị trường theo hướng hiện đại, đa dạng và bền vững, giảm phụ thuộc vào một số thị trường truyền thống. Thứ hai là xây dựng thương hiệu mạnh, gắn với tiêu chuẩn cao và nhận diện rõ ràng. Thứ ba là tổ chức lại chuỗi giá trị theo hướng xanh, số và minh bạch.

Quan trọng hơn, phải chuyển từ tư duy “sản xuất nông nghiệp” sang “kinh tế nông nghiệp gắn với thị trường”. Mọi hoạt động từ sản xuất, chế biến đến xúc tiến thương mại đều phải xuất phát từ nhu cầu thị trường.

Trong đó, doanh nghiệp giữ vai trò trung tâm, nhưng cần có sự kiến tạo từ Nhà nước và các tổ chức hỗ trợ. Cần tăng cường hỗ trợ doanh nghiệp trong xây dựng vùng nguyên liệu, đầu tư chế biến sâu, phát triển logistics, bảo hộ sở hữu trí tuệ, chỉ dẫn địa lý, cũng như chuyển đổi số và đáp ứng các tiêu chuẩn xanh. Khi doanh nghiệp làm chủ tốt hơn chuỗi giá trị, vị thế nông sản Việt Nam sẽ được nâng lên.

- Ông có thông điệp gì về hành trình phía trước của nông nghiệp Việt Nam?

Ông Nguyễn Minh Tiến: Thành tựu 70,09 tỷ USD là một mốc son, nhưng không phải là giới hạn. Giới hạn cũ đang được thay thế bằng một yêu cầu cao hơn. Theo đó, Việt Nam phải bước ra thế giới không chỉ là nước cung ứng hàng hóa, mà là quốc gia có thương hiệu, có tiêu chuẩn xanh, có năng lực số và có trách nhiệm trong chuỗi giá trị toàn cầu.

Ông Nguyễn Minh Tiến, Giám đốc Trung tâm Xúc tiến thương mại nông nghiệp. Ảnh: Hải Yến

Với nền tảng đã có, định hướng đúng và quyết tâm chuyển đổi mạnh mẽ, nông nghiệp Việt Nam hoàn toàn có cơ sở để bước vào một giai đoạn phát triển mới – không chỉ lớn hơn về quy mô, mà cao hơn về giá trị; không chỉ rộng hơn về thị trường, mà mạnh hơn về vị thế; không chỉ đi xa hơn, mà đi vững hơn, chủ động hơn và có tiếng nói rõ nét hơn trong trật tự thương mại xanh và số đang định hình trên thế giới.