Gạo phát thải thấp mở dư địa mới cho thương hiệu gạo Việt

Đây là nhấn mạnh của TS. Nguyễn Đỗ Anh Tuấn - Vụ trưởng Vụ Hợp tác Quốc tế tế (Bộ Nông nghiệp và Môi trường) tại Hội thảo Trọng tâm tại Việt Nam: Cơ hội thúc đẩy lúa phát thải thấp tại Đồng bằng sông Cửu Long” do Bộ Nông nghiệp và Môi trường phối hợp với Viện Nghiên cứu Lúa gạo Quốc tế (IRRI) tổ chức ngày 23/1 tại Hà Nội.

Phát biểu tại hội thảo, TS. Nguyễn Đỗ Anh Tuấn - Vụ trưởng Vụ Hợp tác Quốc tế nhấn mạnh, giảm phát thải khí nhà kính trong nông nghiệp không còn là lựa chọn, mà đã trở thành định hướng chiến lược xuyên suốt của Việt Nam.

Theo TS. Nguyễn Đỗ Anh Tuấn, hội thảo được tổ chức trong bối cảnh thế giới đang đối mặt đồng thời với những thách thức lớn về an ninh lương thực và biến đổi khí hậu. Đối với Việt Nam, một trong những quốc gia xuất khẩu gạo hàng đầu thế giới, quá trình chuyển đổi sang mô hình nông nghiệp xanh, phát thải thấp và bền vững đang được đẩy mạnh. Việc các đối tác quốc tế lựa chọn Việt Nam làm trọng tâm thảo luận cho thấy niềm tin vào vai trò, tiềm năng và năng lực dẫn dắt của Việt Nam trong các giải pháp khí hậu toàn cầu.

Tại Hội nghị COP26, Việt Nam đã cam kết đạt phát thải ròng bằng “0” vào năm 2050. Để hiện thực hóa cam kết này, nông nghiệp, lĩnh vực vừa chịu tác động nặng nề của biến đổi khí hậu, vừa là nguồn phát thải đáng kể, được xác định là một trong những trọng tâm chuyển đổi. Trong đó, ngành lúa gạo giữ vai trò then chốt, vừa bảo đảm an ninh lương thực quốc gia, vừa là trụ cột của nền nông nghiệp Việt Nam.

Thời gian qua, Việt Nam đã triển khai đồng bộ nhiều chính sách chuyển từ tư duy sản xuất chạy theo sản lượng sang nâng cao chất lượng và giá trị gia tăng. Các mô hình canh tác thông minh thích ứng với biến đổi khí hậu, quản lý nước tiên tiến, giảm đầu vào, phát triển gạo phát thải thấp gắn với sinh kế bền vững cho nông dân đang từng bước được nhân rộng, góp phần nâng cao năng lực cạnh tranh của gạo Việt Nam trên thị trường quốc tế.

Đồng bằng sông Cửu Long không chỉ là “vựa lúa” của Việt Nam mà còn là một trong những vùng sản xuất lúa gạo quan trọng của thế giới. Khu vực này vừa bảo đảm an ninh lương thực quốc gia, vừa là sinh kế của hàng chục triệu nông dân, đồng thời giữ vai trò then chốt trong nỗ lực giảm phát thải khí nhà kính, đặc biệt là phát thải mê-tan từ canh tác lúa nước.

Theo các chuyên gia, những đổi mới kỹ thuật như tưới ngập - khô xen kẽ, sử dụng giống chất lượng cao, quản lý phân bón hợp lý, cùng với đo đếm và chứng nhận phát thải có thể tạo ra “tác động kép”, vừa bảo vệ môi trường, vừa nâng cao thu nhập và tăng khả năng chống chịu của cộng đồng nông thôn.

Tuy nhiên, quá trình chuyển đổi sang sản xuất lúa gạo phát thải thấp vẫn đối mặt với nhiều thách thức, như quy mô sản xuất nhỏ lẻ, khó đồng bộ kỹ thuật; chi phí chuyển đổi ban đầu cao; rủi ro đối với nông dân; thiếu hệ thống đo đạc, báo cáo và thẩm tra phát thải đáng tin cậy; liên kết chuỗi giá trị và thị trường cho gạo phát thải thấp còn ở giai đoạn đầu.

Ở chiều ngược lại, cơ hội đang mở ra rất lớn khi nhu cầu toàn cầu đối với nông sản xanh, có trách nhiệm và truy xuất được phát thải ngày càng gia tăng. Tiến bộ khoa học - công nghệ, chuyển đổi số trong nông nghiệp cùng sự đồng hành của các tổ chức quốc tế, khu vực tư nhân và các đối tác phát triển đang tạo thêm dư địa cho Việt Nam bứt phá.

TS. Nguyễn Đỗ Anh Tuấn khẳng định, nếu được thiết kế và triển khai đúng hướng, gạo phát thải thấp không chỉ là một sản phẩm nông nghiệp, mà còn là giải pháp khí hậu, câu chuyện thương hiệu quốc gia, đồng thời là chìa khóa nâng cao sinh kế cho hàng triệu nông dân Việt Nam.

Từ góc nhìn khu vực, ông Jongsoo Shin - Giám đốc Khu vực châu Á (IRRI) cho rằng, ASEAN là một trong những khu vực có nền kinh tế năng động nhất thế giới, dù trình độ phát triển giữa các quốc gia còn nhiều khác biệt. Trong năm nay, Ban Thư ký ASEAN đã tái khẳng định cam kết xây dựng lộ trình chung trong phát triển nông nghiệp, tạo nền tảng cho các chương trình hành động phối hợp hiệu quả hơn.

Bà Ferosa Arsadita - đại diện Tổ chức Hợp tác Quốc tế Đức (GIZ) cho biết, dự án Hành động Khí hậu ASEAN (CAP) do Liên minh châu Âu và Chính phủ Đức hỗ trợ từ năm 2023 đã đạt được những kết quả tích cực và đang được xem xét triển khai giai đoạn tiếp theo sau năm 2026. Dự án tập trung vào nâng cao năng lực thể chế, củng cố tiếng nói chung của ASEAN tại các diễn đàn khí hậu, đồng thời triển khai các mô hình thí điểm, trong đó có hệ thống sản xuất lúa gạo phát thải thấp tại Việt Nam.

Theo các chuyên gia, thông qua hợp tác khu vực và các cơ chế hợp tác Nam - Nam, những kinh nghiệm thành công của ASEAN hoàn toàn có thể được chia sẻ với các khu vực khác như châu Phi, châu Mỹ Latinh, qua đó khẳng định vai trò tiên phong và trách nhiệm quốc tế của ASEAN trong chuyển đổi nông nghiệp xanh, bền vững.

Số liệu của Cục Hải quan (Bộ Tài chính) cho thấy, xuất khẩu gạo của Việt Nam trong năm 2025 đạt 8,06 triệu tấn với trị giá 4,1 tỷ USD, giảm 10,8% về lượng và giảm 27,6% về trị giá so với năm 2024. Đây cũng là khối lượng và kim ngạch xuất khẩu thấp nhất trong ba năm qua, song so với giai đoạn từ năm 2022 trở về trước vẫn cao hơn đáng kể. Tuy nhiên, với kết quả này, Việt Nam vẫn vượt qua Thái Lan, vươn lên vị trí thứ hai về xuất khẩu gạo toàn cầu, chỉ sau Ấn Độ.

Trong đó, sản xuất nông sản theo hướng giảm phát thải, có chứng nhận môi trường và truy xuất nguồn gốc đang trở thành “tấm vé” quan trọng giúp nông sản Việt Nam nói chung, gạo Việt Nam nói tiếp cận các thị trường có giá trị cao như EU, Nhật Bản và Bắc Mỹ. Tại các thị trường này, nông sản đạt chuẩn xanh có thể được giao dịch với mức giá cao hơn từ 10 - 25% so với sản phẩm thông thường, qua đó gia tăng đáng kể giá trị xuất khẩu.

Thực tế cho thấy, gạo phát thải thấp của Việt Nam đã đáp ứng được yêu cầu kỹ thuật ngày càng khắt khe của thị trường quốc tế, từng bước khẳng định vị thế ở phân khúc gạo chất lượng cao; góp phần củng cố uy tín thương hiệu gạo Việt, thể hiện hiệu quả của mô hình sản xuất xanh - sạch - tuần hoàn gắn với trách nhiệm môi trường.

Trước đó, trao đổi với phóng viên Báo Công Thương, ông Đỗ Hà Nam - Chủ tịch Hiệp hội Lương thực Việt Nam cho rằng, việc tham gia vào chuỗi sản xuất gạo xanh, phát thải thấp không chỉ giúp doanh nghiệp mở rộng thị trường cao cấp mà còn nâng giá trị hạt gạo, qua đó cải thiện thu nhập và bảo đảm lợi ích bền vững cho người trồng lúa.