Tiện gỗ Nhị Khê: Nỗi trăn trở giữ nghề trong ‘dòng chảy’ hiện đại

Trước cơn lốc công nghiệp hóa, đằng sau ánh hào quang của những sản phẩm thủ công tinh xảo là ưu tư của người nghệ nhân đang nỗ lực giữ nghề.

90% hộ dân sản xuất thủ công mỹ nghệ

Vốn là mảnh đất nổi tiếng với truyền thống văn hiến, làng Nhị Khê (Thường Tín, Hà Nội) cách trung tâm về phía Nam khoảng 30km được biết đến là làng nghề tiện gỗ có lịch sử phát triển qua hàng trăm năm, chuyên cung cấp sản phẩm tiện bằng gỗ cho thị trường cả nước. Ở đây, nghề tiện không đơn thuần là nghề mưu sinh mà những sản phẩm tinh xảo của nghệ nhân Nhị Khê đã góp phần làm nên nét tài hoa của mảnh đất Thăng Long.

Theo lời kể của ông Nguyễn Hữu Khuê - Phó Chủ tịch Hội làng nghề tiện thủ công mỹ nghệ Nhị Khê, có tới 90% hộ dân trong làng tham gia sản xuất thủ công mỹ nghệ, bất cứ thứ gì vào tay người thợ cũng thành hàng mỹ nghệ, từ rễ cây, lá khô, tất cả đều có thể chế tác thành sản phẩm.

Nghệ nhân làng nghề tiện gỗ Nhị Khê với đôi tay khéo léo và tài năng. Ảnh: Mai Linh

Hiện nay, làng nghề chuyển sang cơ chế sản xuất tự do khi mỗi hộ gia đình tự làm theo đơn đặt hàng nhỏ lẻ từ khách hàng, doanh nghiệp, đa dạng từ ghế gỗ, đồ trang trí, tẩu thuốc lá, tràng hạt, thìa, cốc, hộp đựng giấy…

“Có tháng các hộ sản xuất làm 5-7 sản phẩm khác nhau, không cố định, khách đặt gì thì làm nấy, có khi đang làm cốc thì lại chuyển sang hộp chè, rồi lại làm vòng tay”, ông Khuê chia sẻ.

Giai đoạn trước đây, làng nghề hoạt động theo mô hình hợp tác xã với hơn 200 xã viên, các sản phẩm chủ lực không chỉ phục vụ trong nước mà còn xuất khẩu sang các nước Đông Âu, đơn cử như quân cờ vua, sừng, xương trâu, bò...

“Ngày xưa, cả làng cùng làm chung vài mặt hàng chủ lực như sản phẩm cán lựu đạn, mỗi năm có thể sản xuất hàng chục vạn chiếc. Hay như vòng đeo tay cũng đạt sản lượng hàng vạn dây mỗi năm để xuất khẩu”, ông Khuê cho biết.

Các hoạt động thô sơ như vận chuyển gỗ vẫn được người làng Nhị Khê gìn giữ. Ảnh: Mai Linh

Bước vào tuổi xế chiều, ông Trần Khắc Huy - người đã gắn bó cả cuộc đời với làng nghề Nhị Khê vẫn miệt mài làm việc với đôi bàn tay chai sạn. Ông Huy chia sẻ làm nghề này chẳng khi nào biết đến khái niệm “đẹp”, quanh năm suốt tháng kéo gỗ cho các nhà làm tiện gỗ, mặt mũi lấm lem, mồ hôi thì ướt sũng như tắm nhưng ông vẫn thấy vui vì là đây nghề của cha ông để lại.

Trăn trở với thực trạng mai một nghề

Là một trong những làng nghề thủ công mỹ nghệ với lịch sử gần 600 năm, giống như nhiều làng nghề trên cả nước, Nhị Khê đang đứng trước nhiều thách thức khi cơ chế thị trường thay đổi.

Chia sẻ nỗi lo của người gìn giữ làng nghề, ông Nguyễn Hữu Khuê, Phó Chủ tịch Hội làng nghề tiện gỗ Nhị Khê cho biết: “Khi thời kỳ bao cấp chấm dứt, những mặt hàng trụ cột như cán lựu đạn bị thay thế bởi vật liệu công nghiệp như nhựa, kim loại. Quy mô sản xuất dần chuyển sang hướng nhỏ lẻ, phụ thuộc vào nhu cầu thị trường và không còn tính liên kết như trước”.

Song, chính sự phân tán nhân công lại khiến các hộ sản xuất không đáp ứng được số lượng đơn hàng lớn. Nếu có khách đặt đến hàng trăm nghìn, hàng triệu sản phẩm thì họ không thể nhận vì thiếu thợ làm và không có đủ máy móc phục vụ quá trình sản xuất.

Cận cảnh chế tác sản phẩm tiện gỗ bằng máy móc. Ảnh: Mai Linh

“Ở nước ngoài, việc sản xuất ra hàng nghìn sản phẩm nhờ máy móc hiện đại là chuyện đơn giản, còn ở đây, các hộ chủ yếu vẫn làm thủ công, năng suất lao động thấp nên chỉ có thể làm ít sản phẩm, giá thành lại cao thì rất khó bán”, ông Khuê nhấn mạnh sự chênh lệch lớn về năng suất giữa sản xuất thủ công và sản xuất có công nghệ hiện đại.

Không chỉ đối mặt với khó khăn về công cụ lao động, ông Khuê - người “giữ lửa” cho làng nghề tiện gỗ Nhị Khê còn chia sẻ, thu nhập cách đây 10-15 năm tương đối ổn định, thậm chí cao hơn làm ở các khu công nghiệp, nhưng 5 năm trở lại đây, tình hình đã thay đổi đáng kể khi chỉ còn 2/3 lao động trẻ lựa chọn ở lại làm nghề và khoảng 20% hộ có thu nhập khá, số còn lại rời đi làm công ty, cơ quan thay vì tiếp nối truyền thống gia đình.

“Có người làm thuê tiện gỗ cả tháng chỉ được có 5-6 triệu, trong khi đi làm công nhân có thể gấp đôi số tiền đó nên nhiều người lựa chọn rời đi. Số ở lại thì cũng phải đối mặt với nhiều khó khăn do thị trường bấp bênh, lúc có lúc không”, ông Khuê nói.

Không những vậy, khó khăn lớn của làng nghề cũng xuất phát từ việc thiếu mặt bằng sản xuất tập trung khiến việc đưa máy móc vào hỗ trợ cho người lao động lại gây tiếng ồn lớn, ảnh hưởng đến sinh hoạt trong khu dân cư.

Trong bối cảnh này, bài toán đặt ra cho làng nghề tiện gỗ Nhị Khê là làm sao để bảo tồn văn hóa đã có từ lâu đời, hay phải tìm hướng đi mới khi phải kết hợp giữa du lịch trải nghiệm và giáo dục cho thế hệ trẻ để nghề tiếp tục tồn tại và phát triển.