Tăng trưởng nóng, ngành ô tô Việt cần chiến lược dài hơi

Việc xây dựng chiến lược phát triển bền vững, đồng bộ, có tầm nhìn dài hạn sẽ là chìa khóa để ngành công nghiệp ô tô Việt Nam tăng trưởng nhanh, trụ cột của nền kinh tế.

“Nút thắt” nội địa hóa và chuỗi giá trị

Tại Tọa đàm đối thoại chính sách với doanh nghiệp Hàn Quốc trong lĩnh vực phụ tùng ô tô do Cục Xúc tiến thương mại, Bộ Công Thương tổ chức trong khuôn khổ Hội chợ Thương mại Quốc tế Việt Nam – VIETNAM EXPO vừa qua, Tiến sĩ Nguyễn Quang Tuyển, đại diện Viện Nghiên cứu Chiến lược, Chính sách Công Thương nhấn mạnh, ngành công nghiệp ô tô Việt Nam đang đứng trước cơ hội phát triển mạnh mẽ, nhưng cũng đồng thời đối mặt với nhiều thách thức mang tính cấu trúc.

Về tổng quan ngành công nghiệp ô tô Việt Nam, có thể thấy theo các số liệu nghiên cứu, năng lực sản xuất của ngành hiện đang bước vào giai đoạn phát triển nhanh và ngày càng giữ vai trò quan trọng trong nền kinh tế. Đây không chỉ là một ngành sản xuất đơn thuần mà còn là một ngành công nghiệp nền tảng, có sức lan tỏa mạnh mẽ tới nhiều lĩnh vực khác như luyện kim, cơ khí, điện tử, cao su, nhựa và các ngành vật liệu mới.

Số liệu cho thấy, năm 2025, sản lượng ô tô trong nước đạt khoảng 448.000 xe, tăng 31,9% so với năm trước. Cùng với đó, khoảng 206.000 xe nguyên chiếc được nhập khẩu với tổng giá trị 4,7 tỷ USD, tăng mạnh cả về lượng và giá trị. Tổng lượng tiêu thụ toàn thị trường đạt hơn 604.000 xe, tăng 22%.

Đáng chú ý, phân khúc xe điện và phương tiện thân thiện môi trường ghi nhận tốc độ tăng trưởng cao, với hơn 14.000 xe tiêu thụ, tăng trên 30%. Điều này phản ánh xu hướng chuyển dịch tiêu dùng rõ nét, phù hợp với xu thế toàn cầu.

Tuy nhiên, bức tranh tăng trưởng vẫn chưa thực sự bền vững khi ngành ô tô Việt Nam hiện chủ yếu dựa vào lắp ráp, với tỷ lệ nội địa hóa thấp và mức độ tham gia vào chuỗi giá trị toàn cầu còn hạn chế.

“Hiện tỷ lệ nội địa hóa đối với xe dưới 9 chỗ chỉ đạt khoảng 10–15%, trong khi một chiếc ô tô hiện đại có thể gồm tới 20.000–30.000 chi tiết. Điều này cho thấy phần lớn linh kiện vẫn phải nhập khẩu từ các quốc gia như Thái Lan, Trung Quốc, Hàn Quốc, Nhật Bản và châu Âu”, ông Tuyển chỉ ra. 

Công nghiệp hỗ trợ dù đã có bước phát triển nhưng vẫn còn yếu. Cả nước hiện có khoảng 377 doanh nghiệp tham gia, trong đó gần một nửa là doanh nghiệp FDI. Doanh nghiệp trong nước chủ yếu tham gia ở khâu lắp ráp, nơi chỉ chiếm khoảng 15% giá trị chuỗi, trong khi sản xuất linh kiện, chiếm tới 60% giá trị, vẫn là “khoảng trống” lớn.

Ngoài ra, quy mô thị trường dù tăng nhanh nhưng vẫn chưa đạt hiệu quả kinh tế theo quy mô như các quốc gia trong khu vực. Tỷ lệ sở hữu ô tô tại Việt Nam mới đạt khoảng 74 xe/1.000 dân, thấp hơn đáng kể so với Thái Lan, Malaysia hay Indonesia.

Hạ tầng cho phương tiện xanh cũng là một điểm nghẽn. Dù đã có hơn 150.000 trạm sạc, nhưng phần lớn thuộc doanh nghiệp trong nước và trạm sạc công cộng vẫn còn hạn chế, ảnh hưởng đến khả năng mở rộng thị trường xe điện.

Định hình chiến lược bền vững, mở rộng hợp tác quốc tế

Đánh giá cao tiềm năng của thị trường ô tô Việt Nam, song ông Koo Bon Kyung, Tổng Giám đốc KOTRA Khu vực Đông Nam Á và Châu Đại Dương cũng chỉ ra những thách thức. Theo ông Koo Bon Kyung, thị trường ô tô Việt Nam đang có sự phát triển mạnh mẽ, với mức tăng trưởng doanh số hơn 10% vào năm 2025 so với năm trước.

"Cùng với sự vươn lên của các doanh nghiệp nội địa như VinFast, và việc mở rộng sản xuất của các hãng xe toàn cầu như Hyundai, Kia, Toyota, Việt Nam đang dần trở thành một trung tâm sản xuất ô tô mới của khu vực Đông Nam Á", ông Koo Bon Kyung nói. 

Bên cạnh sự tăng trưởng nhanh về quy mô, chỉ ra những vấn đề cốt lõi cần khắc phục, ông Koo Bon Kyung nhấn mạnh đến tỷ lệ nội địa hóa và năng lực cung ứng các linh kiện, vật liệu cần tiếp tục cải thiện.

Về giải pháp, ông Koo Bon Kyung cho hay, để nâng cao năng lực cạnh tranh toàn cầu, ngành ô tô Việt Nam cần xây dựng một hệ sinh thái công nghiệp vững chắc, vượt ra khỏi mô hình lắp ráp đơn thuần, hướng tới làm chủ chuỗi giá trị từ linh kiện đến sản phẩm hoàn chỉnh.

Trước những cơ hội và thách thức đan xen, Việt Nam đang xây dựng chiến lược phát triển ngành công nghiệp ô tô theo hướng bền vững, với tầm nhìn dài hạn đến năm 2045.

Theo Tiến sĩ Nguyễn Quang Tuyển, chiến lược này sẽ tập trung vào hai trụ cột chính: phát huy nội lực quốc gia và đẩy mạnh hợp tác quốc tế, đặc biệt với các đối tác có thế mạnh công nghệ như Hàn Quốc.

Đến năm 2030, quy mô thị trường ô tô Việt Nam được dự báo đạt từ 750.000 đến 1 triệu xe mỗi năm. Ông Tuyển cho rằng, đây sẽ là nền tảng đủ lớn để phát triển sản xuất trong nước, đồng thời thúc đẩy công nghiệp hỗ trợ và hoàn thiện hệ sinh thái ngành.

Cũng theo ông Tuyển, trong giai đoạn này, các dòng xe sử dụng động cơ đốt trong vẫn giữ vai trò chủ đạo. Tuy nhiên, xu hướng chuyển dịch sang phương tiện xanh sẽ ngày càng rõ nét.

"Tầm nhìn đến năm 2045, ngành ô tô Việt Nam sẽ chuyển đổi mạnh mẽ sang các phương tiện thân thiện với môi trường, với mục tiêu các dòng xe này chiếm 75–80% tổng số xe, góp phần thực hiện cam kết phát thải ròng bằng “0” theo COP26", ông Tuyển nêu. 

Trong bối cảnh đó, cơ hội hợp tác với doanh nghiệp Hàn Quốc được đánh giá là rất lớn, đặc biệt trong các lĩnh vực công nghiệp hỗ trợ như sản xuất linh kiện, cơ khí chính xác, thiết bị điện, điện tử, vật liệu mới.

Các doanh nghiệp Hàn Quốc cũng có lợi thế vượt trội trong công nghệ xe điện, bao gồm sản xuất pin, hệ thống truyền động điện, phát triển trạm sạc và công nghệ phần mềm điều khiển. Đây là những lĩnh vực Việt Nam đang cần thu hút đầu tư để rút ngắn khoảng cách công nghệ.

Bên cạnh đó, tiềm năng hợp tác liên doanh, chuyển giao công nghệ và cùng xây dựng hệ sinh thái công nghiệp ô tô cũng đang mở ra, góp phần nâng cao năng lực nội tại của doanh nghiệp Việt Nam.

Ông Tuyển nhấn mạnh, Việt Nam có nhiều lợi thế để thu hút đầu tư như nguồn nhân lực trẻ, chi phí cạnh tranh, vị trí địa lý chiến lược trong ASEAN và mạng lưới các hiệp định thương mại tự do thế hệ mới. Chính phủ cũng cam kết tiếp tục hoàn thiện thể chế, xây dựng môi trường đầu tư minh bạch, ổn định và đồng hành cùng doanh nghiệp trong suốt quá trình sản xuất, kinh doanh.

Đặc biệt, trong bối cảnh chuỗi cung ứng toàn cầu đang tái cấu trúc và xu hướng chuyển đổi xanh ngày càng rõ nét, ngành công nghiệp ô tô Việt Nam đang đứng trước cơ hội mang tính bước ngoặt. Tuy nhiên, để biến cơ hội thành lợi thế cạnh tranh thực sự, bài toán cốt lõi vẫn là nâng cao năng lực nội tại, từ công nghiệp hỗ trợ, công nghệ, nhân lực đến khả năng tham gia sâu vào chuỗi giá trị toàn cầu.