Khát vọng công nghiệp nhìn từ Vingroup - Bài 2: Làm chủ công nghiệp ô tô

8 năm kể từ ngày thành lập, thương hiệu ô tô Việt Nam đã có nhà máy tại Ấn Độ và Indonesia. Trong lịch sử công nghiệp châu Á, hiếm có tốc độ nào tương tự.

Ngày 31/12/1964, tại Hội nghị Bộ Công nghiệp nặng, tiền thân của Bộ Công Thương ngày nay, Chủ tịch Hồ Chí Minh căn dặn: "Nhiệm vụ công nghiệp nặng rất nặng nề nhưng rất vẻ vang. Để nâng cao không ngừng đời sống của nhân dân, để xây dựng thắng lợi chủ nghĩa xã hội, chúng ta phải quyết tâm phát triển tốt công nghiệp nặng" (Báo Nhân Dân số 3929, ngày 2/1/1965; Hồ Chí Minh: Toàn tập, Nxb Chính trị quốc gia Sự thật, Hà Nội, 2011, tập 14).

62 năm sau lời căn dặn ấy, công nghiệp ô tô Việt Nam đã có một câu chuyện để kể.

Chủ trương phát triển công nghiệp ô tô của Đảng và Nhà nước

Nghị quyết số 29-NQ/TW ngày 17/11/2022 của Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIII đặt công nghiệp chế tạo, chế biến vào vị trí trung tâm của tiến trình công nghiệp hóa. Quan điểm chỉ đạo của Nghị quyết nêu rõ: "Coi phát triển công nghiệp chế tạo, chế biến là then chốt" và "Doanh nghiệp trong nước (bao gồm cả doanh nghiệp nhà nước và doanh nghiệp tư nhân) là động lực chính, chủ đạo" (mục II).

Công nghiệp ô tô là một trong những ngành chế tạo có mức độ lan tỏa cao nhất, kéo theo hàng trăm ngành phụ trợ. Vì vậy, phát triển ngành công nghiệp ô tô là chủ trương nhất quán, được cụ thể hóa bằng nhiều văn bản. Ngày 28/10/2015, Thủ tướng Chính phủ ban hành Quyết định số 1829/QĐ-TTg phê duyệt Kế hoạch hành động phát triển ngành công nghiệp ô tô và phụ tùng ô tô, thực hiện Chiến lược công nghiệp hóa của Việt Nam trong khuôn khổ hợp tác Việt Nam và Nhật Bản hướng đến năm 2020, tầm nhìn 2030.

Tiếp đó, ngày 31/5/2017, Quyết định số 754/QĐ-TTg phê duyệt Đề án ứng dụng khoa học và công nghệ trong quá trình tái cơ cấu ngành Công Thương phục vụ sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa và phát triển bền vững giai đoạn đến năm 2025, tầm nhìn đến năm 2035.

Chính trong khung khổ chính sách đó, tháng 9/2017, VinFast được thành lập. Điều đáng chú ý là ngành nghề đăng ký ngay từ đầu đã bao gồm sản xuất thân xe có động cơ, phụ tùng và bộ phận phụ trợ, đóng tàu và cấu kiện nổi, sản xuất đầu máy xe lửa, xe điện và toa xe. Đó là một tầm nhìn công nghiệp rộng, không bó hẹp ở một sản phẩm.

Cơ sở lý luận: đại công nghiệp và con đường tự lực tự cường

Chủ nghĩa Mác-Lênin khẳng định vai trò quyết định của lực lượng sản xuất đối với sự phát triển xã hội, trong đó nền đại công nghiệp cơ khí là cơ sở vật chất kỹ thuật của phương thức sản xuất tiên tiến. Luận điểm nổi tiếng của C. Mác trong tác phẩm "Sự khốn cùng của triết học" đã chỉ rõ mối quan hệ ấy: "Cái cối xay quay bằng tay đưa lại xã hội có lãnh chúa phong kiến, cái cối xay chạy bằng hơi nước đưa lại xã hội có nhà tư bản công nghiệp" (C. Mác: Sự khốn cùng của triết học, in trong C. Mác và Ph. Ăng-ghen: Toàn tập, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 1995, tập 4). Không có nền đại công nghiệp của riêng mình, một quốc gia khó giữ được thế chủ động trong quan hệ kinh tế quốc tế.

Chủ tịch Hồ Chí Minh đã vận dụng sáng tạo nguyên lý ấy vào hoàn cảnh Việt Nam. Ngay từ năm 1959, khi thăm khu công nghiệp dầu khí Bacu thuộc Cộng hòa Azerbaijan của Liên Xô, Người đã bày tỏ mong ước: "Sau khi Việt Nam kháng chiến thắng lợi, Liên Xô nói chung, Azerbaijan nói riêng sẽ giúp Việt Nam xây dựng những khu công nghiệp dầu khí mạnh như Bacu" (Hồ Chí Minh: Toàn tập, Nxb Chính trị quốc gia Sự thật, Hà Nội, 2011, tập 12).

Tinh thần dám nghĩ lớn ấy còn thể hiện trong bài "Kinh nghiệm Ba xây, ba chống" Người viết ngày 15/8/1963 với bút danh Chiến Sĩ: "Muốn xây dựng một lâu đài mới thì phải phá cái lều cũ ọp ẹp đi. Muốn xây dựng những tiến bộ mới trong nền kinh tế ta thì phải chống những cái cũ kỹ và lạc hậu" (Báo Nhân Dân số 3427, ngày 15/8/1963; Hồ Chí Minh: Toàn tập, Nxb Chính trị quốc gia Sự thật, Hà Nội, 2011, tập 14).

Bước từ bất động sản sang công nghiệp ô tô chính là một lần "phá cái lều cũ" theo tinh thần đó: rời bỏ lĩnh vực có biên lợi nhuận cao và vòng quay vốn nhanh, để bước vào lĩnh vực thâm dụng vốn, đòi hỏi công nghệ và thời gian hoàn vốn dài.

Tốc độ hiếm có trong lịch sử công nghiệp châu Á

Đối chiếu với các mốc lịch sử của những tập đoàn công nghiệp hàng đầu châu Á, tốc độ của công nghiệp ô tô Việt Nam là điều đáng ghi nhận.

Từ con số không đến "sàn diễn" ô tô danh giá bậc nhất thế giới tại Paris trong 1 năm. Đến sàn chứng khoán New York trong 6 năm. Đến nhà máy đặt tại nước ngoài trong 8 năm. Toyota cần 49 năm mới lắp ráp được chiếc xe đầu tiên trên đất Mỹ. Samsung cần 14 năm mới bước chân vào lĩnh vực bán dẫn.

Năm 2025 đánh dấu bước ngoặt khi nhà máy tại Thoothukudi, bang Tamil Nadu, Ấn Độ được khánh thành. Đến năm 2026, mạng lưới phân phối tại thị trường hơn 1 tỷ dân này đã đạt 60 đại lý. Cam kết đầu tư ban đầu là 500 triệu USD với kế hoạch nâng lên 2 tỷ USD.

Tại Indonesia, nhà máy lắp ráp khánh thành tháng 12/2025 sau 17 tháng thi công, một tiến độ đáng nể với một cơ sở công nghiệp ô tô. Đến tháng 3/2025, hệ thống phân phối tại đây đã có 22 cửa hàng đại lý. Đây là điều chưa từng có trong lịch sử công nghiệp Việt Nam: một thương hiệu sản xuất của người Việt đặt nhà máy tại nước ngoài, bán sản phẩm công nghiệp chế tạo cho thị trường quốc tế. Trước năm 2017, Việt Nam không có tên trên bản đồ ngành công nghiệp ô tô thế giới.

Điều quan trọng hơn chiếc xe: chuỗi cung ứng và nội địa hóa

Trong công nghiệp ô tô, phần quyết định không phải chiếc xe hoàn chỉnh mà là những gì nằm dưới nó: chuỗi cung ứng linh kiện, năng lực sản xuất pin và tỷ lệ nội địa hóa. Tổ hợp sản xuất tại Hải Phòng có công suất thiết kế 500.000 xe/năm với mục tiêu tỷ lệ nội địa hóa đạt 60%. Đây mới là con số có ý nghĩa vĩ mô. Nội địa hóa cao đồng nghĩa hàng trăm doanh nghiệp phụ trợ trong nước tham gia được vào chuỗi, tạo việc làm kỹ thuật, chuyển giao công nghệ và nâng tỷ trọng công nghiệp chế biến, chế tạo của cả nền kinh tế.

Song song, hệ sinh thái năng lượng của tập đoàn triển khai hệ thống lưu trữ điện năng quy mô 50MW/100MWh.

Bức tranh vĩ mô cho thấy Việt Nam đang ở giai đoạn thuận lợi để đẩy mạnh công nghiệp hóa. Trong nhóm các nền kinh tế châu Á, Việt Nam là quốc gia duy nhất giữ được tỷ trọng công nghiệp chế biến, chế tạo ở vùng đỉnh mà chưa suy giảm. Nhiều nước trong khu vực đã mất từ 7-13 điểm phần trăm so với thời kỳ đỉnh cao. Đây là lợi thế mà đường lối công nghiệp hóa đúng đắn của Đảng đã tạo ra và là dư địa để những doanh nghiệp công nghiệp trong nước tiếp tục vươn lên.

Cùng với đó, độ mở của nền kinh tế đạt mức rất cao, xuất khẩu hàng hóa và dịch vụ tương đương 98,2% GDP năm 2025. Một nền kinh tế hội nhập sâu như vậy càng cần những doanh nghiệp nội địa đủ mạnh để giữ thế chủ động.