Cơ khí chính xác trước cú hích chuỗi giá trị toàn cầu

Giữa tháng 12/2025, Công ty TNHH Makino Việt Nam chính thức khánh thành nhà máy sản xuất và Trung tâm Công nghệ cao tại Hưng Yên, đánh dấu một cột mốc đáng chú ý đối với ngành cơ khí chính xác trong nước. Lần đầu tiên, một doanh nghiệp giữ vị trí đầu chuỗi trong lĩnh vực máy công cụ toàn cầu lựa chọn Việt Nam làm điểm đặt cơ sở lắp ráp, cho thấy sự dịch chuyển thực chất của chuỗi giá trị sản xuất, vượt ra ngoài khuôn khổ của một dự án FDI đơn thuần.

Trao đổi với phóng viên Báo Công Thương bên lề sự kiện khánh thành nhà máy sản xuất và Trung tâm Công nghệ cao tại Hưng Yên, ông Trần Đức Minh, Giám đốc Nhà máy Makino Hưng Yên cho biết, các sản phẩm hiện được sản xuất tại Việt Nam chủ yếu cung cấp cho công ty mẹ tại Nhật Bản để lắp ráp hoặc hoàn thiện máy. Trong thời gian tới, doanh nghiệp định hướng từng bước mở rộng, tiến tới sản xuất máy CNC nguyên chiếc ngay tại Việt Nam.

Đáng chú ý, tỷ lệ nội địa hóa đối với các sản phẩm Makino sản xuất tại Việt Nam hiện đã đạt trên 80% và được đặt mục tiêu nâng lên 90–95% trong thời gian tới. Điều này mở ra cơ hội rõ nét cho các doanh nghiệp cơ khí trong nước tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng toàn cầu. Tuy nhiên, để trở thành nhà cung cấp, doanh nghiệp nội địa buộc phải đáp ứng nghiêm ngặt các yêu cầu về kiểm soát chất lượng, từ nguyên vật liệu đầu vào, quy trình sản xuất đến hệ thống kiểm tra nội bộ, tuân thủ đầy đủ các tiêu chuẩn kỹ thuật quốc tế.

Việc một doanh nghiệp đầu chuỗi lựa chọn Việt Nam làm điểm đặt cơ sở sản xuất không chỉ tạo thêm năng lực sản xuất mới, mà còn đặt ra những yêu cầu cao hơn về công nghệ, quản trị và chất lượng đối với toàn bộ hệ sinh thái cơ khí chính xác trong nước.

Trao đổi với phóng viên Báo Công Thương bên lề Tọa đàm “Giải pháp và xu hướng gia công theo chuỗi cung ứng trong kỷ nguyên mới”, ông Lương Đức Thụ, Chủ tịch HĐQT Công ty CP Thiết bị Giải pháp Cơ khí Autonach, Việt Nam đang đứng trước cơ hội lớn từ làn sóng dịch chuyển chuỗi cung ứng toàn cầu. Tuy nhiên, cơ hội chỉ có thể nắm bắt nếu doanh nghiệp chủ động tự thay đổi, bắt đầu từ chính nội lực của mình. Việc đầu tư đồng bộ vào công nghệ, máy móc, thiết bị hiện đại là điều kiện tiên quyết để nâng cao năng suất và chất lượng sản phẩm, đáp ứng các tiêu chuẩn ngày càng khắt khe của thị trường quốc tế.

Không dừng ở đầu tư thiết bị, doanh nghiệp còn phải tổ chức lại mô hình sản xuất theo hướng linh hoạt, có khả năng phản ứng nhanh với yêu cầu của chuỗi cung ứng. Trên tinh thần đó, Autonach đã triển khai xây dựng hai nhà máy sản xuất linh kiện hàng loạt, sẵn sàng kết nối với các chuỗi cung ứng toàn cầu.

Thực tế cho thấy, cơ khí chính xác Việt Nam đang đứng trước một bước ngoặt mang tính thời đại. Sự tái cấu trúc chuỗi cung ứng toàn cầu không còn giới hạn dư địa phát triển của ngành trong phạm vi thị trường nội địa gần 100 triệu dân, mà mở ra không gian thị trường quốc tế với quy mô hàng nghìn tỷ USD.

Tuy nhiên, một trong những điểm nghẽn lớn nhất của cơ khí chính xác Việt Nam hiện nay là mô hình sản xuất manh mún, chủ yếu gia công chi tiết rời rạc, giá trị gia tăng thấp. Trong khi đó, các tập đoàn đa quốc gia ngày càng yêu cầu nhà cung cấp không chỉ đáp ứng tiêu chuẩn kỹ thuật, mà còn phải có năng lực cung ứng trọn gói, ổn định và minh bạch.

Theo các chuyên gia, sự hiện diện của doanh nghiệp đầu chuỗi tại Việt Nam không chỉ mang theo dòng vốn đầu tư, mà còn kéo theo các chuẩn mực mới về công nghệ, quản trị chất lượng và phát triển nhà cung cấp nội địa. Điều này giúp rút ngắn khoảng cách công nghệ, giảm chi phí logistics và mở ra cơ hội để doanh nghiệp Việt tham gia trực tiếp vào chuỗi cung ứng linh kiện phức tạp.

Bà Trương Thị Chí Bình, Phó Chủ tịch, Tổng Thư ký Hiệp hội Công nghiệp hỗ trợ Việt Nam (VASI) cho rằng, quy mô đơn hàng của chuỗi cung ứng toàn cầu lớn hơn rất nhiều so với thị trường nội địa. Doanh nghiệp muốn tham gia buộc phải đầu tư mới toàn diện, từ công nghệ, quản trị đến năng lực tổ chức sản xuất. Những doanh nghiệp đủ mạnh sẽ phát triển nhanh, trong khi các đơn vị yếu sẽ dần bị thu hẹp không gian thị trường.

Thực tế này cho thấy, cơ hội chỉ trở thành động lực tăng trưởng khi doanh nghiệp nội địa thoát khỏi “bẫy gia công”, từng bước xác lập vị thế trong chuỗi giá trị toàn cầu. Tuy nhiên, con đường này không hề bằng phẳng. Phần lớn doanh nghiệp cơ khí trong nước vẫn đối mặt với bài toán thiếu vốn đầu tư cho công nghệ gia công chính xác cao, tự động hóa và dây chuyền hiện đại. Nguồn nhân lực chất lượng cao, đặc biệt là kỹ sư làm chủ gia công 5 trục, hệ thống tự động hóa và nhà máy số, vẫn còn hạn chế.

Trong bối cảnh đó, yêu cầu liên kết chuỗi ngày càng trở nên cấp thiết. Thay vì sản xuất đơn lẻ, doanh nghiệp cần hình thành các cụm sản xuất, kết nối các khâu từ đúc, gia công CNC đến xử lý bề mặt trong cùng một chuỗi giá trị. Theo bà Trương Thị Chí Bình, mục tiêu cuối cùng là dịch chuyển từ gia công thuần túy sang OEM, ODM, tiến tới sản xuất các cụm linh kiện hoàn chỉnh, bước đi bắt buộc để giữ lại giá trị gia tăng cao hơn trong nước.

Song song với nỗ lực của doanh nghiệp, vai trò của chính sách và hạ tầng tiếp tục được xem là bệ phóng quan trọng. Thời gian qua, Bộ Công Thương đã triển khai nhiều chương trình hỗ trợ phát triển công nghiệp hỗ trợ, từ ưu đãi thuế, đào tạo nhân lực đến xây dựng các trung tâm hỗ trợ phát triển công nghiệp với mô hình “thiết bị dùng chung”, giúp doanh nghiệp thử nghiệm sản xuất, đo kiểm chất lượng trước khi đầu tư quy mô lớn.

Cùng với đó, việc hình thành các khu công nghiệp chuyên biệt cho công nghiệp hỗ trợ, với hạ tầng đồng bộ và chi phí hợp lý, được kỳ vọng sẽ tạo không gian phát triển bền vững cho cơ khí chính xác Việt Nam trong giai đoạn tới.