Bảo tồn tinh hoa văn hoá Việt từ làng lụa hơn thiên niên kỷ

Ẩn mình bên dòng sông Nhuệ, làng Lụa Vạn Phúc tựa như dải lụa mềm mại vắt ngang qua bao thăng trầm lịch sử, trở thành biểu tượng của nghề dệt lụa truyền thống Việt Nam.

Mang đậm dấu ấn riêng

Nói đến tơ lụa Việt Nam, người ta không thể không nhắc đến cái tên làng Vạn Phúc (phường Hà Đông, Hà Nội), bởi từ bao đời nay, ngôi làng nằm bên dòng sông Nhuệ hiền hòa ấy vẫn miệt mài dệt nên từng thước lụa óng ả, mềm mại, bền bỉ giữ lửa cho nghề thủ công truyền thống đã tồn tại hơn 1000 năm.

Trải qua bao thăng trầm lịch sử, có lúc tưởng chừng như mai một nhưng bằng tâm huyết của các thế hệ nghệ nhân, nghề dệt lụa nơi đây vẫn được gìn giữ và từng bước phát triển, trở thành tinh hoa văn hóa Việt.

Từng dải lụa được sắp xếp gọn gàng, màu sắc bắt mắt được trưng bày ở làng lụa Vạn Phúc. Ảnh: Nhật Chi

Ngày nay, để phù hợp với nhu cầu thị trường, các nghệ nhân tập trung chủ yếu vào các dòng như trơn, vân, hoa, gấm và the, lĩnh, trong khi những mặt hàng như đũi hay xáo vẫn được giữ nhưng với số lượng ít hơn.

Trao đổi với phóng viên Báo Công Thương, ông Nguyễn Văn Hùng - Chủ tịch Hội Làng nghề Lụa Vạn Phúc cho biết, khi công cụ còn thô sơ, các bậc tiền nhân của làng đã dệt nên những tấm lụa vô cùng tinh xảo, đến nay, nhiều mẫu hoa văn cổ chỉ còn được ghi chép trong sách vở, song người thợ Vạn Phúc vẫn luôn phục dựng, tái hiện để nhớ về thời vàng son của nghề dệt lụa truyền thống.

Ông Nguyễn Văn Hùng - Chủ tịch Hội Làng nghề lụa Vạn Phúc. Ảnh: Nhật Chi

Chia sẻ về quy trình để tạo ra một tấm Lụa Vạn Phúc, ông Hùng nói: Tơ được nhập về, đưa vào guồng quay thành ống, sau đó mắc sợi dọc, dệt từng thoi một. Với những sản phẩm cao cấp hơn, tơ được nhuộm màu ngay từ đầu, khi dệt xong chỉ cần nấu chuội cho mềm là có thể cắt may, không cần nhuộm lại để tẩy keo tơ, giúp vải mềm mại, óng ả và bền màu.

“Có những loại vải được phối nhiều sợi màu khác nhau để tạo nên hoa văn nổi bật, đòi hỏi tay nghề và thời gian cao hơn. Công đoạn nào cũng cần sự cầu kỳ, tỉ mỉ”, ông Hùng nhấn mạnh.

Nổi tiếng với nghề lụa trứ danh bậc nhất Việt Nam, trong năm 2025, mức sản lượng làm ra của lụa Vạn Phúc ước tính đạt 1,2 triệu mét vải, doanh thu trên 200 tỉ đồng.

Sau khi hoàn thiện, sản phẩm được trưng bày và bán trực tiếp tại các cửa hàng trong làng. Du khách đến tham quan có thể tận mắt chứng kiến quy trình dệt, chạm tay vào từng thước lụa và lựa chọn sản phẩm ngay tại chỗ.

Du khách nước ngoài thích thú lựa chọn áo dài lụa làm đồ lưu niệm. Ảnh: Nhật Chi

Chia sẻ với phóng viên Báo Công Thương, bà Emily, một du khách đến từ Anh cho biết: “Đây là lần đầu tôi cùng chồng đến làng Lụa Vạn Phúc và rất choáng ngợp bởi vẻ đẹp cổ kính, dịu dàng của ngôi làng này. Từng chiếc khăn lụa rực rỡ màu sắc, mềm mại đều thu hút tôi”.

Trước đây, Lụa Vạn Phúc từng được xuất khẩu sang các nước xã hội chủ nghĩa như Liên Xô, Ba Lan, Tiệp Khắc. Tuy nhiên, sau những biến động lịch sử, hiện nay làng nghề chủ yếu tiêu thụ sản phẩm trong nước và xuất khẩu “tại chỗ” để du khách trong và ngoài nước ghé tham quan, mua sắm và trải nghiệm.

Gìn giữ văn hoá Việt qua nghề dệt lụa truyền thống

Giữa dòng chảy hiện đại, làng nghề dệt lụa truyền thống Vạn Phúc từng đối mặt với nguy cơ mai một. Giữ được nghề với những người thợ nơi đây không đơn thuần là kế sinh nhai, mà còn là gánh nặng gìn giữ giá trị truyền thống quý báu cho thế hệ mai sau.

Ông Hùng cũng chia sẻ thêm, làng nghề Vạn Phúc áp lực cạnh tranh từ khâu sản xuất, chi phí nguyên liệu đầu vào cao, công lao động lớn, trong khi giá bán phải cạnh tranh khiến người làm nghề gặp không ít khó khăn. Có những máy dệt công nghiệp cho ra sản lượng gấp nhiều lần dệt thủ công, trong khi người thợ Vạn Phúc vẫn cần mẫn làm từng mét vải.

Ông Hùng cho biết “bí quyết” để làng nghề truyền thống tồn tại là tuyệt đối không cắt bớt công đoạn nào trong khâu sản xuất. Mỗi tấm lụa phải đạt độ mát, chắc tay, mềm và bền màu, dù giá thành cao hơn hàng công nghiệp nhưng khách hàng vẫn sẵn sàng lựa chọn bởi giá trị truyền thống và chất lượng vượt trội.

Trong năm 2026, làng Vạn Phúc tiếp tục duy trì các dòng sản phẩm truyền thống, phát triển thêm những sản phẩm có giá trị khác như áo dài, quần áo, váy, chăn,… để tạo thu nhập ổn định hơn cho người thợ, đặc biệt là thu hút lớp trẻ gắn bó với nghề.

Sản phẩm dệt truyền thống được sáng tạo đa dạng mẫu mã, màu sắc để đáp ứng thị hiếu du khách. Ảnh: Nhật Chi

Song, để phát triển du lịch bền vững, quảng bá sản phẩm, các tuyến phố lụa cũng kết hợp với các ngành nghề phụ trợ để phục vụ khách du lịch về ẩm thực, trung tâm giao lưu văn hóa đồ cổ, phát triển loại hình lưu trú, mua sắm.

Ngoài ra, nơi đây cũng thành lập Hợp tác xã Vụn Art mang đậm giá trị xã hội và hỗ trợ thu nhập cho người khuyết tật bằng việc sử dụng các vải lụa vụn để ghép tranh lụa xuất khẩu ra thị trường nước ngoài.

Người thợ làng nghề tỉ mỉ cắt rập, hoàn thiện từng chi tiết sản phẩm thủ công. Ảnh: Nhật Chi

Với cương vị Chủ tịch Hội làng nghề Lụa Vạn Phúc, ông Nguyễn Văn Hùng hiểu được việc phát triển sản xuất là một trong những yếu tố quan trọng nhất để các thế hệ tiếp tục gìn giữ nghề truyền thống. Góp phần đưa làng nghề trở thành niềm tự hào của Thành phố, thu hút nhiều khách tham quan du lịch trong và ngoài nước ghé thăm. 

“Thương hiệu lụa của làng nổi tiếng bởi chất liệu từ 100% từ sợi tơ tự nhiên vừa óng ánh, vừa mềm mại, khác xa các sản phẩm khác trên thị trường”, một thợ dệt lâu đời tại làng chia sẻ.

Khung cửi dệt lụa hoạt động liên tục, gìn giữ nhịp nghề truyền thống của làng Lụa Vạn Phúc. Ảnh: Nhật Chi

Nhiều năm qua, làng nghề cũng tổ chức các lớp học dạy nghề, kỹ thuật sửa chữa may dệt, đích thân nghệ nhân của làng đào tạo những người đã biết nghề dệt để họ có thêm kỹ năng về máy móc, sẵn sàng đối mặt với các sự cố trong quá trình sản xuất, giúp họ vững tay nghề, phát triển nghề dệt trong tương lai.