Tái định vị vị thế xuất nhập khẩu Việt Nam

Trong khuôn khổ Hội nghị thúc đẩy xuất khẩu năm 2026 do Bộ Công Thương tổ chức chiều 29/1, tại Hà Nội, trình bày tham luận “Kết quả xuất nhập khẩu năm 2025, bối cảnh và triển vọng xuất nhập khẩu năm 2026” ông Trần Thanh Hải - Phó Cục trưởng Cục Xuất nhập khẩu (Bộ Công Thương) thông tin, sau hơn 35 năm hội nhập kể từ năm 1989, hoạt động xuất nhập khẩu của Việt Nam đã hình thành xu hướng tăng trưởng dài hạn rất rõ rệt.

Trên biểu đồ tổng thể, dù xuất hiện một số giai đoạn suy giảm cục bộ, song xu hướng chủ đạo vẫn là đi lên, phản ánh mức độ mở cửa ngày càng sâu của nền kinh tế.

Một dấu mốc đặc biệt là năm 2025, khi tổng kim ngạch xuất nhập khẩu lần đầu vượt mốc trên 930 tỷ USD đã đánh dấu chặng đường hơn 30 năm hội nhập và mở ra dư địa tăng trưởng cho giai đoạn tiếp theo.

“Năm 2025 không chỉ là dấu mốc của hơn 30 năm hội nhập, mà còn là tiền đề quan trọng để xuất nhập khẩu Việt Nam bước vào giai đoạn tăng trưởng mới với yêu cầu cao hơn về chất lượng và hiệu quả,” ông Trần Thanh Hải nhấn mạnh.

Nhìn lại giai đoạn từ năm 2010 đến nay, xuất nhập khẩu Việt Nam trải qua nhiều chu kỳ biến động. Giai đoạn 2010 - 2011 ghi nhận mức tăng trưởng cao; năm 2017 tiếp tục đạt tốc độ tăng trên 20%. Trong các năm 2020 - 2022, dù chịu tác động nghiêm trọng của Đại dịch Covid-19 và đứt gãy chuỗi cung ứng toàn cầu, xuất nhập khẩu vẫn duy trì đà tăng, có năm đạt tới 26%. Ngược lại, năm 2023 là năm duy nhất trong chu kỳ ghi nhận tăng trưởng âm, trước khi phục hồi trở lại.

Về cán cân thương mại, trước năm 2012 Việt Nam chủ yếu nhập siêu. Từ năm 2012 trở đi, cán cân thương mại từng bước cải thiện và duy trì trạng thái xuất siêu liên tục trong nhiều năm. Tuy nhiên, các chỉ số cũng cho thấy áp lực ngày càng lớn ở chiều nhập khẩu, nhất là với nhóm hàng nguyên liệu, linh kiện phục vụ sản xuất.

Ở góc độ cơ cấu, xuất khẩu Việt Nam hiện đạt khoảng 470 tỷ USD, tiến sát mốc 500 tỷ USD. Nhóm hàng điện tử, máy móc, thiết bị chiếm tỷ trọng lớn; tiếp theo là dệt may, da giày và các mặt hàng nông, thủy sản, trong đó cà phê nổi lên là nhóm hàng có giá trị xuất khẩu cao trong năm 2025. Thị trường xuất khẩu chủ lực vẫn tập trung vào một số thị trường lớn như Hoa Kỳ, Trung Quốc, Hàn Quốc, Nhật Bản và ASEAN. 

Bước sang giai đoạn phát triển mới, khi quy mô xuất nhập khẩu đã đạt những ngưỡng cao chưa từng có, những hạn chế mang tính cơ cấu cũng bộc lộ ngày càng rõ. Thực tiễn cho thấy, tăng trưởng theo chiều rộng không còn đủ dư địa, trong khi các cú sốc từ thị trường, chính sách và chuỗi cung ứng toàn cầu ngày càng khó lường. Chính trong bối cảnh đó, yêu cầu chuyển dịch mô hình tăng trưởng xuất nhập khẩu từ “lượng” sang “chất”, từ mở rộng quy mô sang nâng cao giá trị gia tăng và năng lực nội tại, không còn là lựa chọn, mà đã trở thành đòi hỏi tất yếu đối với nền kinh tế.

Bên cạnh đó, sự mất cân đối về thị trường và phụ thuộc lớn vào một số thị trường chủ lực như Hoa Kỳ và Trung Quốc khiến hoạt động xuất khẩu dễ bị tổn thương trước các biến động về chính sách và thương mại quốc tế.

Trong bối cảnh đó, yêu cầu đặt ra cho giai đoạn tới là chuyển dịch mô hình tăng trưởng xuất nhập khẩu theo chiều sâu, dựa trên công nghệ, khoa học, đổi mới sáng tạo; phát triển công nghiệp nền tảng; chủ động nguồn nguyên liệu và đa dạng hóa thị trường xuất khẩu. Cùng với đó là đẩy mạnh đàm phán các Hiệp định thương mại tự do mới và nâng cấp các FTA hiện có.

Một hướng đi quan trọng khác được nhấn mạnh là phát triển thương mại điện tử xuyên biên giới, gắn với đổi mới công tác xúc tiến thương mại, xây dựng thương hiệu và đáp ứng các tiêu chuẩn mới về môi trường, phát thải. Đồng thời, bài toán logistics và chi phí cũng cần được giải quyết căn cơ, nâng cao năng lực cạnh tranh của hàng hóa Việt Nam.

Theo ông Trần Thanh Hải, hàng hóa Việt Nam đã xuất khẩu tới hơn 200 quốc gia và vùng lãnh thổ, sự chủ động của cộng đồng doanh nghiệp cùng với các giải pháp chính sách đồng bộ sẽ là yếu tố then chốt để xuất nhập khẩu tiếp tục đóng góp quan trọng vào mục tiêu tăng trưởng hai con số trong giai đoạn tới.