Tiết kiệm điện mùa nóng: Thay đổi từ nhận thức đến hành vi

Theo Tập đoàn Điện lực Việt Nam (EVN), trong những năm gần đây, nhu cầu sử dụng điện của Việt Nam tiếp tục tăng trưởng ở mức cao. Riêng trong 4 tháng đầu năm 2026, sản lượng điện sản xuất và nhập khẩu toàn hệ thống đạt khoảng 106,9 tỷ kWh, tăng khoảng 8% so với cùng kỳ; điện thương phẩm toàn EVN đạt gần 95 tỷ kWh, tăng hơn 8%. Đặc biệt, tại nhiều khu vực, nhất là miền Bắc và các trung tâm đô thị, công nghiệp lớn, phụ tải tăng cao trong các đợt nắng nóng.

Điều đáng nói, bài toán năng lượng hiện nay không chỉ nằm ở chuyện thiếu nguồn cung hay quá tải lưới điện. Cốt lõi sâu xa nằm ở mô hình tiêu thụ năng lượng còn thiếu hiệu quả, trong khi nền kinh tế vẫn duy trì tốc độ tăng trưởng cao và nhu cầu điện tiếp tục leo thang từng năm.

Trong bối cảnh ấy, tiết kiệm điện không còn là câu chuyện mang tính vận động theo mùa, càng không phải khẩu hiệu tuyên truyền đơn thuần mà đang trở thành yêu cầu bắt buộc đối với an ninh năng lượng quốc gia, tăng trưởng xanh và mục tiêu phát triển bền vững.

Ngày 30/3/2026, Thủ tướng Chính phủ đã ban hành Chỉ thị 10/CT-TTg về tăng cường thực thi tiết kiệm điện và phát triển điện mặt trời mái nhà tự sản, tự tiêu. Trong đó, chỉ thị yêu cầu tiết kiệm điện bắt buộc; đặt chỉ tiêu tiết kiệm 3%/năm, 10% mùa cao điểm; thúc đẩy điện mặt trời mái nhà.

Nếu trước đây tiết kiệm điện chủ yếu được nhắc đến như một hành động khuyến khích, đến nay đã chuyển sang giai đoạn gắn với trách nhiệm, chỉ tiêu và cơ chế giám sát cụ thể. Chỉ thị 10/CT-TTg không chỉ yêu cầu tiết kiệm tối thiểu 3% điện năng tiêu thụ mỗi năm mà còn đặt mục tiêu tiết giảm mạnh trong mùa cao điểm, thúc đẩy phát triển điện mặt trời mái nhà và nâng cao trách nhiệm của các đơn vị sử dụng điện.

Những thay đổi này cho thấy tư duy về sử dụng điện đang buộc phải thay đổi. Điện không còn là nguồn tài nguyên có thể khai thác và tiêu dùng theo kiểu “dùng bao nhiêu cũng có”, nhất là trong bối cảnh nhu cầu năng lượng tăng nhanh, áp lực đảm bảo an ninh năng lượng ngày càng lớn và Việt Nam đang theo đuổi mục tiêu tăng trưởng xanh, giảm phát thải. Tuy nhiên, điều quan trọng hiện nay không nằm ở việc ban hành thêm bao nhiêu quy định, mà là làm sao để các quy định đó đi vào thực tế, tạo chuyển biến thực chất trong hành vi sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả của toàn xã hội.

Nhiều năm qua, mỗi khi mùa nắng nóng đến, các chiến dịch tiết kiệm điện lại được phát động rộng khắp. Nhưng thực tế cho thấy mức độ chuyển biến vẫn chưa tương xứng với yêu cầu đặt ra.

Mới đây, tại tọa đàm  , bà Nguyễn Thị Kim Ngọc - Phó Giám đốc Sở Công Thương Thành phố Hồ Chí Minh, quy định về tiết kiệm điện đã được ban hành nhiều năm qua, hiện Chính phủ cũng đã có nhiều chỉ thị trong việc sử dụng năng lượng tiết kiệm, thúc đẩy cho việc chuyển đổi xanh. Vấn đề đặt ra là từ trước đến nay chúng ta thực hiện tiết kiệm ra sao. Cần nhấn mạnh rằng việc tiết kiệm năng lượng sẽ góp phần bảo vệ môi trường trong tương lai.

Còn theo ông Ngô Sơn Hải - Phó Tổng giám đốc EVN, trong bối cảnh hiện nay, bên cạnh nhiệm vụ tăng cường nguồn cung cấp điện, EVN xác định tiết kiệm điện và quản lý nhu cầu phụ tải là một nhiệm vụ quan trọng trong việc đảm bảo cung ứng đủ điện cho phát triển kinh tế - xã hội và đời sống.

Trong thời gian qua, EVN đã phối hợp với các Bộ ngành, địa phương triển khai đồng bộ nhiều giải pháp như: thúc đẩy chương trình điều chỉnh phụ tải điện (DR), hỗ trợ tư vấn giải pháp cho các cơ sở sử dụng năng lượng trọng điểm sử dụng điện hiệu quả, ứng dụng công nghệ số trong quản lý phụ tải, khuyến khích phát triển điện mặt trời mái nhà tự sản tự tiêu. Đồng thời tăng cường truyền thông nâng cao nhận thức cộng đồng về sử dụng điện an toàn, tiết kiệm và hiệu quả.

“Tuy nhiên, từ thực tiễn triển khai, chúng tôi cũng nhận thấy vẫn còn nhiều dư địa cần tiếp tục hoàn thiện, đặc biệt trong việc nâng cao hiệu quả thực thi pháp luật, tăng cường phối hợp giữa các cơ quan quản lý, doanh nghiệp, ngành điện và người sử dụng điện; làm rõ được trách nhiệm của các bên trong việc triển khai thực hiện công tác tiết kiệm điện; đồng thời tiếp tục hoàn thiện cơ chế giám sát, dữ liệu và các công cụ quản lý sử dụng năng lượng hiệu quả”, lãnh đạo EVN nhấn mạnh.

Một trong những vấn đề được nhiều chuyên gia nhấn mạnh hiện nay là khoảng cách giữa quy định pháp luật và hiệu quả thực thi trên thực tế vẫn còn khá lớn.

Theo luật sư Đinh Thị Quỳnh Như, pháp luật hiện đã có quy định xử phạt hành chính đối với các hành vi vi phạm trong lĩnh vực sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả. Tuy nhiên, việc phát hiện, thanh tra, kiểm tra và xử lý vi phạm vẫn chưa tạo được sức ép đủ lớn.