Sửa Luật Dầu khí: Mở nguồn lực mới cho an ninh năng lượng

Cách đây 40 năm, dòng dầu thương mại đầu tiên từ mỏ Bạch Hổ chảy lên từ lòng Biển Đông, đánh dấu sự ra đời của ngành công nghiệp dầu khí ngoài khơi Việt Nam. Trong những năm tháng đất nước còn khó khăn, mỗi tấn dầu khai thác được không chỉ là tài nguyên, đó là ngoại tệ, là ngân sách, là động lực đẩy nhanh công cuộc đổi mới.

Bốn thập kỷ sau, đất nước đang bước vào kỷ nguyên mới và yêu cầu đặt ra với ngành dầu khí cũng khác. Khi Việt Nam đặt mục tiêu tăng trưởng hai con số, khi vùng nước sâu, năng lượng ngoài khơi và công nghệ lưu trữ carbon đang mở ra những không gian khai thác hoàn toàn mới, thì việc sửa đổi Luật Dầu khí được đánh giá là hết sức cần thiết.

Theo đánh giá, rất nhiều mỏ dầu khí ngoài khơi Việt Nam có tiềm năng, nhưng thuộc dạng mỏ cận biên, tức là sản lượng nhỏ, vị trí xa, thời gian khai thác ngắn hoặc địa chất cực kỳ phức tạp, nhiệt độ cao, áp suất lớn. Với cơ chế hiện hành, không nhà đầu tư nào mặn mà khai thác vì thu không đủ bù chi. Điều này dẫn đến nguy cơ bỏ ngỏ một phần nguồn tài nguyên dầu khí có thể khai thác. Trong khi sau hơn 40 năm, các mỏ dầu truyền thống đã qua giai đoạn khai thác đỉnh và đang suy giảm sản lượng. Do vậy, những quy định ưu đãi mới về thuế trong dự thảo Luật Dầu khí sửa đổi được kỳ vọng sẽ tạo ra những bước đột phá.

Trao đổi về vấn đề này, Tiến sĩ Nguyễn Quốc Thập, Chủ tịch Hội Dầu khí Việt Nam cho rằng: Trong dự thảo luật đã thể hiện được quan điểm lợi ích thì hài hòa và rủi ro thì chia sẻ. Những quy định tại dự thảo Luật sẽ là động lực rất lớn để cho giai đoạn tới, chúng ta có thể đánh thức được thêm nguồn tài nguyên mà lâu nay cho rằng  khó khăn, đó là cận biên, mỏ nhỏ, nước sâu xa bờ.

Góp ý tại phiên thảo luận toàn thể về dự án Luật Dầu khí sửa đổi vừa qua, các đại biểu Quốc hội nhất trí việc tiếp tục hoàn thiện các cơ chế, chính sách ưu đãi nhằm đẩy mạnh hơn nữa thu hút đầu tư trong lĩnh vực dầu khí. Lưu ý các quy định pháp luật khi xây dựng cần chuyển mạnh từ quản lý nặng về trình tự thủ tục sang quản trị theo hiệu quả và rủi ro.

Đại biểu Trần Hoàng Ngân, Đoàn TPHCM khẳng định: Tôi ủng hộ Chương VI về ưu đãi trong hoạt động dầu khí hiện nay, từ Điều 41 đến Điều 45. Và đề nghị quan tâm hơn, mạnh mẽ hơn với việc hỗ trợ các lô dầu khí ở vùng nước sâu xa bờ, có địa chất phức tạp, có ý nghĩa an ninh quốc phòng bảo vệ vùng biển quốc gia Việt Nam.

Trong khi đó, đại biểu Nguyễn Duy Thanh, Đoàn ĐBQH tỉnh Cà Mau cũng cho rằng, điểm sáng nhất của Điều 43 về mỏ dầu khí cận biên, cho phép nhà thầu sau khi thực hiện nghĩa vụ nộp thuế tài nguyên, xuất khẩu nếu có, được sử dụng lại toàn bộ dầu khí còn lại để thu hồi chi phí. Đại biểu Thanh khẳng định khi luật có hiệu lực, những mỏ dầu, mỏ cận biên ngoài khơi, trong đó có vùng biển Tây Nam của tỉnh Cà Mau sớm được đưa vào khai thác để dòng khí tiếp tục về bờ.

Đồng tình với các quy định ưu đãi mà dự thảo luật đưa ra, song một số đại biểu đề nghị phải có cơ chế kiểm soát, tạo thuận lợi cho các nhà đầu tư và bảo vệ tài nguyên quốc gia.

Nhấn mạnh những ý nghĩa của việc sửa đổi Luật Dầu khí, đặc biệt với an ninh năng lượng cũng như đối với sự phát triển của đất nước, trao đổi tại chương trình Quốc hội với cử tri của Đài truyền hình Việt Nam (VTV) Chủ tịch Tập đoàn Công nghiệp – Năng lượng Quốc gia Việt Nam (Petrovietnam) Lê Ngọc Sơn (Đại biểu Quốc hội TP. HCM) cho rằng: Lần sửa đổi này thay đổi bao trùm nhất là chuyển mạnh sang tư duy thể chế kiến tạo phát triển.

Luật được thiết kế để khơi thông nguồn lực chứ không chỉ để quản lý. Điều đó thể hiện ở ba hướng lớn: đẩy mạnh phân cấp, phân quyền và đơn giản hóa quy trình thủ tục; hoàn thiện cơ chế đầu tư cho các nguồn tài nguyên khó phát triển như các mỏ nhỏ, cận biên ở mỏ ở vùng nước sâu xa bờ và nâng cao hệ số thu hồi dầu; từng bước mở thêm không gian phát triển mới cho ngành. Đây cũng chính là tinh thần của Nghị quyết 70 của Bộ Chính trị về việc đảm bảo an ninh năng lượng quốc gia, tháo gỡ các điểm nghẽn, nút thắt về thể chế. Vì vậy, ý nghĩa của lần sửa luật này không nằm ở số điều khoản mới, mà ở khả năng chuyển hóa thể chế thành dự án được triển khai, trữ lượng được gia tăng, sản lượng được duy trì thành nguồn năng lượng phục vụ cho phát triển đất nước.

Một trong những điểm mới, lần đầu tiên đề cập trong dự thảo Luật Dầu khí sửa đổi được nhiều đại biểu quan tâm cho ý kiến về khái niệm CCS hay còn được hiểu là công nghệ thu hồi và lưu giữ carbon. CCS là một quy trình gồm tách khí CO2 ra khỏi dòng khí thải tại các ống khói nhà máy bằng công nghệ chuyên dụng. Sau đó CO2 này được nén lại hoặc hóa lỏng, rồi được vận chuyển, sau đó bơm vào các cấu tạo địa chất ngầm ổn định như các mỏ dầu khí đã cạn hoặc tầng ngậm nước mặn sâu hàng nghìn mét dưới lòng đất hoặc đáy biển để lưu trữ vĩnh viễn, không cho CO2 thoát trở lại bầu khí quyển.

Với Việt Nam, đây không chỉ là câu chuyện môi trường. Khi thế giới đang hình thành thị trường tín chỉ carbon hàng trăm tỷ đô la, quốc gia nào có hạ tầng dầu khí ngoài khơi sẵn có và khung pháp lý rõ ràng cho CCS sẽ có lợi thế cạnh tranh lớn trong cuộc đua thu hút đầu tư xanh toàn cầu. Đó là lý do CCS là nội dung được các đại biểu rất quan tâm cho ý kiến trong dự thảo Luật Dầu khí sửa đổi lần này.

Trao đổi về vấn đề này, đại biểu Quốc hội Nguyễn Mạnh Hùng, Đoàn thành phố Cần Thơ cho rằng: Về CCS, thu giữ và lưu trữ carbon gắn với hoạt động và các dịch vụ kỹ thuật dầu khí công nghệ cao đặc biệt quan trọng để giúp phát triển khoa học công nghệ và tạo ra nguồn thu lớn cho các cái hoạt động khai thác dầu khí ở ngoài biển khơi, góp phần tạo nguồn thu từ thị trường về tín chỉ carbon trên thế giới.

Hiện Petrovietnam đang phối hợp với các đối tác Nhật Bản nghiên cứu, thử nghiệm lưu trữ CO2 tại khu vực Bắc Bộ. Dự thảo luật lần này được đánh giá đã mở rộng không gian cho các công nghệ như là CCS hay năng lượng ngoài khơi cũng như các lĩnh vực mới. Theo đánh giá, dự thảo luật cũng tạo ra những dư địa phát triển cho ngành dầu khí trong giai đoạn tới.

Chủ tịch Petrovietnam Lê Ngọc Sơn cho rằng dư địa mới nằm ở hai chiều, chiều thứ nhất được dựa vào các nguồn tài nguyên khai thác hiệu quả, nâng cao hiệu số thu hồi dầu, kéo dài tuổi đời của mỏ, tức là làm tốt hơn những gì Việt nam đang có, áp dụng khoa học và công nghệ. Chiều thứ hai dài hơn là bắc cầu từ công nghiệp dầu khí sang các chuỗi giá trị năng lượng mới. CCS và năng lượng ngoài khơi gắn với hoạt động dầu khí phù hợp với yêu cầu chuyển dịch năng lượng và cam kết phát thải ròng bằng không vào năm 2050. Lợi thế đặc thù của ngành là hạ tầng ngoài khơi, hệ thống đường ống, dữ liệu địa chất cùng con người và công nghệ tích lũy qua nhiều thập kỷ. Có hành lang pháp lý phù hợp, những tài sản và năng lực này sẽ có một vòng đời mới trong các chuỗi giá trị năng lượng mới.

“Với CCS, dự thảo là bước mở đầu quan trọng về thể chế. Về lâu dài, cần tiếp tục hoàn thiện khuôn khổ pháp lý đồng bộ cho chuỗi giá trị. Kỳ vọng lớn nhất của tôi là chuyển dịch thực chất từ khai thác tài nguyên đơn thuần sang phát huy tổng thể giá trị tài nguyên, hạ tầng, dữ liệu, công nghệ, con người của ngành dầu khí vừa giữ vững an ninh năng lượng, vừa hình thành động lực tăng trưởng mới, nâng cao năng lực cạnh tranh của ngành và Petrovietnam trong giai đoạn phát triển mới của đất nước”- Chủ tịch Petrovietnam khẳng định.

Thảo luận tại hội trường, các đại biểu Quốc hội thống nhất cao về sự cần thiết sửa đổi, bổ sung Luật Dầu khí năm 2022 có đầy đủ cơ sở chính trị, cơ sở pháp lý và cơ sở thực tiễn. Những điểm mới trong dự thảo luật về mở rộng không gian phát triển sang lĩnh vực thu giữ, lưu trữ carbon CCS và năng lượng ngoài khơi được các đại biểu đánh giá cao. CCS mở ra khả năng tái sử dụng mỏ cạn kiệt và hạ tầng dầu khí hiện hữu nhưng đồng thời phát sinh nghĩa vụ giám sát kéo dài hàng chục năm, kể cả sau khi hợp đồng dầu khí chấm dứt.

Tại hội trường Diên Hồng, phát biểu, giải trình làm rõ một số nội dung đại biểu Quốc hội quan tâm về Luật Dầu khí (sửa đổi) chiều 8/8, trong đó có thu giữ, lưu trữ carbon (CCS) và phát triển công trình năng lượng ngoài khơi gắn với hoạt động dầu khí, Bộ trưởng Bộ Công Thương Lê Mạnh Hùng cho biết: Nội dung này đã được quy định tại Chương VIII và Chương IX nhằm hình thành khuôn khổ pháp lý cho quá trình dịch chuyển năng lượng và giảm phát thải, đồng thời tận dụng tối đa tài nguyên, dữ liệu, công trình hạ tầng dầu khí đã đầu tư.

Theo đánh giá sơ bộ, riêng thị trường này nếu tận dụng và phát triển tốt sẽ trở thành một ngành dịch vụ lớn cho khu vực Đông Nam Á với giá trị hàng chục tỷ USD. Hiện nay, Petrovietnam đang phối hợp với các đối tác Nhật Bản triển khai nghiên cứu thử nghiệm tại một số mỏ có thể sử dụng để bơm hút/lưu trữ CO2 ở khu vực.

Bộ trưởng Lê Mạnh Hùng nhấn mạnh, việc phát triển năng lượng ngoài khơi gắn với hoạt động dầu khí có ý nghĩa quan trọng trong phát triển chuỗi giá trị dầu khí, tiết kiệm tài nguyên và nâng cao hiệu quả khai thác. Bản thân các dự án khai thác dầu khí cũng là các công trình sử dụng năng lượng lớn; nếu tích hợp được năng lượng tái tạo phục vụ ngay cho các công trình này thì rất tốt, tận dụng được hệ thống đường ống, giàn khoan hiện có, hướng tới điện phân Hydrogen đưa vào đường ống.

Sau 4 năm Luật Dầu khí 2022 thực hiện, để đáp ứng yêu cầu của giai đoạn mới, luật tiếp tục được Quốc hội xem xét, sửa đổi. Với một khung pháp lý mới hoàn thiện hơn nữa sẽ giúp ngành dầu khí không chỉ tiếp tục đóng góp cho ngân sách quốc gia mà còn vươn lên kiến tạo một nền công nghiệp năng lượng toàn diện, xanh hơn và bền vững hơn, xứng đáng với khát vọng phát triển của đất nước trong kỷ nguyên mới.