Pin lưu trữ năng lượng: Mảnh ghép còn thiếu của năng lượng tái tạo

Việt Nam đang đứng trước một nghịch lý đáng suy nghĩ là sở hữu nguồn tài nguyên năng lượng tái tạo thuộc hàng dồi dào nhất khu vực, nhưng lại chưa thể khai thác triệt để tiềm năng đó. Điện mặt trời phát rực rỡ giữa trưa nhưng không thể phát huy hiệu quả vào buổi tối, đúng lúc nhu cầu tiêu thụ điện của cả nền kinh tế lên cao nhất. Điện gió phụ thuộc hoàn toàn vào điều kiện thời tiết. Câu trả lời cho bài toán này không phải là từ bỏ năng lượng tái tạo, mà là phải có năng lực lưu trữ tương xứng. Và đó chính là lý do hệ thống Pin lưu trữ năng lượng BESS (Battery Energy Storage System) đang trở thành tâm điểm của chiến lược năng lượng quốc gia.

Suốt hơn một thập kỷ qua, Việt Nam đã đẩy mạnh phát triển điện mặt trời và điện gió với tốc độ ấn tượng. Tuy nhiên, một thực tế kỹ thuật không thể phủ nhận rằng, điện mặt trời chỉ phát trong khoảng từ 6 giờ sáng đến 6 giờ tối, đạt đỉnh vào giữa trưa, trong khi phụ tải cao nhất của hệ thống điện quốc gia lại rơi vào buổi tối. Theo số liệu của Tập đoàn Điện lực Việt Nam (EVN), công suất phụ tải cực đại của hệ thống điện quốc gia đã tăng từ khoảng 27.000 MW năm 2015 lên hơn 54.000 MW vào năm 2025, gần gấp đôi chỉ sau một thập kỷ. Áp lực đó ngày càng lớn hơn khi tỷ trọng điện năng từ các nguồn tái tạo tiệm cận ngưỡng 15%, mức mà theo các chuyên gia sẽ làm nảy sinh ngay lập tức các thách thức về cân bằng cung cầu, điều tần và nguy cơ phải cắt giảm nguồn năng lượng tái tạo.

Chuyên gia kinh tế PGS.TS Đinh Trọng Thịnh nhận định thẳng thắn: Năng lượng tái tạo là xu hướng rất quan trọng, nhưng muốn tồn tại và phát huy hiệu quả thì phải có "gốc", tức là phải có hệ thống lưu trữ đi kèm. Theo ông, nguồn điện tái tạo chỉ phát trong những khoảng thời gian nhất định, còn vào buổi tối hoặc khi điều kiện tự nhiên không thuận lợi sẽ gặp khó khăn. Chính vì vậy, lưu trữ năng lượng hiện là một trong những vấn đề quan trọng nhất, bởi hệ thống này không chỉ phải đủ lớn, vận hành liên tục, mà còn phải có khả năng điều phối linh hoạt theo từng thời điểm để đáp ứng yêu cầu của sản xuất và đời sống. Ông cũng thẳng thắn chỉ ra rằng khó khăn hiện nay đến từ nhiều yếu tố như chi phí đầu tư, công nghệ và hạ tầng, khiến việc triển khai BESS trên quy mô lớn vẫn còn nhiều trở ngại.

Ở cấp độ chính sách, vấn đề này đã được nhận diện rõ. Quy hoạch điện VIII điều chỉnh đặt mục tiêu phát triển BESS lên tới 10.000 đến 16.300 MW vào năm 2030, chiếm tỷ trọng 5,5 đến 6,9% tổng công suất nguồn điện toàn hệ thống. Nghị quyết số 70 của Bộ Chính trị về bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia và Chỉ thị số 10/CT-TTg của Thủ tướng Chính phủ đều xác định BESS là cấu phần không thể thiếu trong lộ trình chuyển đổi năng lượng. Đây là những tín hiệu chính sách rõ ràng, đặt ra yêu cầu hành động cụ thể từ phía doanh nghiệp, nhà đầu tư và cả cơ quan quản lý nhà nước.

Thực tế đáng lo ngại là dù nhu cầu BESS đang rất cấp thiết, thị trường Việt Nam cho đến gần đây vẫn phụ thuộc gần như hoàn toàn vào thiết bị nhập khẩu. Điều này không chỉ tạo ra rủi ro về chuỗi cung ứng và chi phí cao, mà còn khiến Việt Nam đứng ngoài một chuỗi giá trị công nghiệp xanh đang bùng nổ toàn cầu.

Tín hiệu tích cực đã xuất hiện khi một số doanh nghiệp trong nước tiên phong đầu tư xây dựng nhà máy sản xuất BESS đạt chuẩn quốc tế ngay trên lãnh thổ Việt Nam. Đây là những bước đi có ý nghĩa chiến lược, không chỉ đơn thuần là sản xuất thiết bị, mà còn hướng tới làm chủ công nghệ cốt lõi, từ hệ thống điều khiển đến tích hợp giải pháp toàn diện cho các phân khúc thị trường khác nhau. Cụ thể là từ hộ gia đình lắp điện mặt trời mái nhà, đến các khu công nghiệp và các dự án quy mô lưới điện. Sự dịch chuyển từ "quốc gia tiêu thụ" sang "quốc gia làm chủ công nghệ" trong lĩnh vực lưu trữ năng lượng là mục tiêu dài hạn, đòi hỏi sự đầu tư bền bỉ vào nghiên cứu, phát triển và xây dựng năng lực nội tại.

Thị trường BESS toàn cầu đang tăng trưởng với tốc độ kép dự kiến đạt 28,3% vào năm 2030, khi lưu trữ năng lượng trở thành cấu phần bắt buộc của lưới điện hiện đại. Tính đến cuối năm 2024, tổng công suất BESS đang vận hành trên thế giới đạt khoảng 150 đến 160 GW. Trung Quốc dẫn đầu với gần 62 GW/141 GWh, tiếp theo là Mỹ với hơn 26 GW tích lũy chỉ riêng trong năm 2024. Giá thành pin lithium-ion, công nghệ thống trị BESS hiện nay, đã giảm từ hơn 1.000 USD/kWh cách đây một thập kỷ xuống còn khoảng 150 đến 160 USD/kWh, mở ra cơ hội tiếp cận công nghệ rộng hơn cho các quốc gia đang phát triển như Việt Nam.

Theo PGS.TS Đinh Trọng Thịnh, để biến cơ hội thành hiện thực, Việt Nam cần một lộ trình rõ ràng, trong đó trọng tâm là làm chủ công nghệ và xây dựng năng lực nội tại. Trong giai đoạn ban đầu, Nhà nước cần giữ vai trò hỗ trợ tích cực, tạo điều kiện về cơ chế và chính sách để doanh nghiệp có nền tảng tham gia. Khi lĩnh vực này cho thấy tiềm năng phát triển lớn, Nhà nước cũng có thể tham gia sâu hơn để dẫn dắt thị trường. Cơ hội hình thành ngành sản xuất BESS trong nước là hoàn toàn có thể, miễn là phải theo kịp mức độ phát triển, đổi mới sáng tạo và các xu hướng công nghệ cốt lõi hiện nay.

Cụ thể hơn, cần sớm hoàn thiện khung pháp lý cho BESS theo hướng ban hành quy chuẩn kỹ thuật và tiêu chuẩn an toàn, xây dựng cơ chế giá minh bạch cho dịch vụ lưu trữ và phát điện, thiết lập cơ chế ưu đãi thuế và tiếp cận vốn xanh, trái phiếu xanh cho các dự án BESS. Song song đó, cần thúc đẩy mạnh mẽ thí điểm các dự án BESS quy mô vừa tại các địa phương có tỷ trọng năng lượng tái tạo cao, từ đó rút kinh nghiệm và nhân rộng mô hình.

Với điện mặt trời mái nhà, sự kết hợp với BESS tạo ra giải pháp hoàn chỉnh, bởi điện phát ban ngày được lưu trữ vào pin, dùng vào buổi tối, giúp hộ gia đình và doanh nghiệp giảm đáng kể hóa đơn tiền điện, đồng thời giảm áp lực phụ tải đỉnh cho toàn hệ thống. Với điện gió ngoài khơi có tiềm năng được đánh giá thuộc hàng đầu Đông Nam Á, tích hợp BESS là điều kiện tiên quyết để nguồn điện này vận hành ổn định, đóng vai trò trụ cột thực sự trong hệ thống điện quốc gia.