Phát triển năng lượng điện hạt nhân: An toàn là số một

Trong bối cảnh nhu cầu điện tăng nhanh, áp lực giảm phát thải ngày càng lớn và thị trường năng lượng toàn cầu biến động mạnh, điện hạt nhân đang được nhiều quốc gia xem xét trở lại như một nguồn năng lượng nền ổn định. Tại Việt Nam, cùng với kế hoạch tái khởi động chương trình điện hạt nhân quy mô lớn, công nghệ lò phản ứng mô-đun nhỏ (SMR) cũng bắt đầu được đưa vào các thảo luận chính sách và nghiên cứu chuyên môn.

Tại hội thảo quốc tế "Điện hạt nhân quy mô nhỏ: Giải pháp chiến lược cho an ninh năng lượng Việt Nam" do Tạp chí Kinh tế Việt Nam/VnEconomy phối hợp cùng Viện Năng lượng Nguyên tử Việt Nam (VINATOM) tổ chức sáng 11/5 tại Hà Nội, TS. Nguyễn Ngọc Hưng, Trưởng phòng, Phòng Kinh tế Năng lượng, Viện Năng lượng (Bộ Công Thương) cho biết, Bộ Công Thương đang xây dựng đề án bảo đảm an ninh năng lượng.

Trong đó bảo đảm an ninh năng lượng phải gắn với hệ thống phải đảm bảo nguồn cung đầy đủ và tin cậy; gắn với tính ổn định và không bị đứt gãy; với khả năng tiếp cận, chi trả của người dân và doanh nghiệp.

“An ninh năng lượng không chỉ là bài toán của riêng Việt Nam. Trên thế giới, nhu cầu điện không hề giảm đi mà đang có xu hướng bùng nổ trở lại tại các cường quốc phát triển như Bắc Mỹ, châu Âu, Nhật Bản... Với thị trường Việt Nam, ở kịch bản tăng trưởng cao, xu hướng nhu cầu điện của Việt Nam sẽ tương tự với các nước như Hàn Quốc hoặc Hoa Kỳ trong giai đoạn công nghiệp hóa mạnh, với mức tăng tiêu thụ điện bình quân đầu người khá nhanh. Để đáp ứng nhu cầu năng lượng trong giai đoạn phát triển mới, Việt Nam cần sớm xây dựng Chương trình phát triển điện hạt nhân theo các quy mô linh hoạt và các nhà máy điện hạt nhân lắp ráp module nhỏ”, TS. Nguyễn Ngọc Hưng thông tin.

Cũng theo ông Hưng, Nghị quyết 70 của Bộ Chính trị về bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045 đã mở đường cho việc phát triển năng lượng hạt nhân, bao gồm SMR.

Theo nghiên cứu, lò phản ứng mô-đun nhỏ (SMR) có khả năng vận hành linh hoạt hơn so với các lò phản ứng hạt nhân quy mô lớn và đây là yếu tố quan trọng trong việc tích hợp năng lượng tái tạo biến đổi, khi công suất tái tạo có thể tăng giảm rất nhanh thì những nguồn vận hành linh hoạt sẽ rất tốt cho việc bù đắp điện nền.

“Quan trọng hơn, SMR là nguồn điện không phát thải, phù hợp với định hướng chuyển dịch năng lượng. Đến giai đoạn 2029-2030, khi xây dựng Quy hoạch Điện IX, công nghệ điện hạt nhân sẽ được tích hợp một cách bài bản. Đây chính là giải pháp quý giá cho khả năng chống chịu của hệ thống và nâng cao tính tự chủ năng lượng quốc gia”, TS. Nguyễn Ngọc Hưng phân tích và kỳ vọng.

Cùng quan điểm, TS. Trần Chí Thành, Viện trưởng Viện Năng lượng Nguyên tử Việt Nam, khẳng định điện hạt nhân không chỉ còn được nhìn từ góc độ giảm phát thải, mà ngày càng gắn chặt với bài toán an ninh năng lượng và ổn định dài hạn của nền kinh tế.

Một trong những lợi thế lớn của điện hạt nhân là tính ổn định dài hạn. Khác với các nguồn nhiên liệu hóa thạch phụ thuộc vào chuỗi cung ứng ngắn hạn và biến động giá quốc tế, nhiên liệu hạt nhân có thể được dự trữ trong thời gian dài, giúp giảm rủi ro đứt gãy nguồn cung. “Đây là lý do điện hạt nhân đang được nhiều quốc gia đưa trở lại trong chiến lược Net Zero và chuyển dịch năng lượng”, TS Trần Chí Thành nhìn nhận.

Theo các dự báo quốc tế, công suất điện hạt nhân toàn cầu đến năm 2050 có thể tăng gấp đôi so với hiện nay, cùng với sự xuất hiện của các công nghệ thế hệ mới đáp ứng tiêu chuẩn an toàn cao hơn sau sự cố Fukushima. Trong số đó, SMR - lò phản ứng mô-đun nhỏ đang trở thành xu hướng đáng chú ý. Công nghệ này có công suất nhỏ hơn các nhà máy điện hạt nhân truyền thống, thời gian xây dựng ngắn hơn và được kỳ vọng linh hoạt hơn trong triển khai.

“Điện hạt nhân mô-đun nhỏ SMR là một trong những công nghệ được nhiều nước quan tâm và đã trở thành xu thế, bắt đầu được triển khai trong khu vực”, ông Thành nhận định. Ngoài SMR, ông cũng đề cập tới Micro Modular Reactor (MMR) dạng lò phản ứng siêu nhỏ có công suất dưới 10 MWe hiện cũng đang được nhiều nước nghiên cứu cho các ứng dụng chuyên biệt.

Liên quan tới chương trình điện hạt nhân trong nước, ông Trần Chí Thành cho biết Việt Nam đã có bước tiến quan trọng khi Hiệp định liên Chính phủ về phát triển điện hạt nhân được ký trong chuyến thăm Liên bang Nga của nguyên Thủ tướng Phạm Minh Chính hồi tháng 3/2026.

Theo đó, Việt Nam dự kiến triển khai công nghệ lò VVER với hai tổ máy công suất lớn và đang trong quá trình trình Quốc hội phê chuẩn. TS. Trần Chí Thành nhấn mạnh đây mới chỉ là bước khởi đầu của một quá trình kéo dài và “còn rất nhiều nhiệm vụ phải làm”, đơn cử như việc cập nhật hồ sơ địa điểm là “một trong những khâu đầu tiên nhưng mất nhiều thời gian nhất”.

Song song với chương trình điện hạt nhân quy mô lớn, Việt Nam cũng bắt đầu nghiên cứu về SMR. Tuy nhiên, theo lãnh đạo Vinatom, hiện nay Việt Nam vẫn chưa có một chương trình quốc gia riêng cho SMR. Dù SMR đang thu hút sự quan tâm toàn cầu, công nghệ này vẫn còn ở giai đoạn đầu thương mại hóa và đối mặt với nhiều thách thức.

Một trong những thách thức lớn nhất của SMR hiện nay là chi phí. Giá thành điện của SMR hiện có thể cao gấp đôi so với lò công suất lớn truyền thống. Ngoài ra, bài toán nhiên liệu cũng chưa có lời giải hoàn chỉnh. Phần lớn SMR sử dụng nhiên liệu độ làm giàu cao (HALEU) hoặc các loại nhiên liệu đặc biệt chưa phổ biến trên thị trường. “Nếu xây lò mà không đảm bảo được nguồn nhiên liệu thì rất rủi ro”, chuyên gia cảnh báo.

Bên cạnh đó là các vấn đề về độ bền vật liệu trong điều kiện nhiệt độ và bức xạ cao kéo dài, cũng như yêu cầu nghiêm ngặt về an toàn hạt nhân. Theo TS. Trần Chí Thành, điều quan trọng nhất đối với ngành hạt nhân không nằm ở tốc độ phát triển công nghệ, mà ở văn hóa an toàn. “Phải đảm bảo những người làm hạt nhân thực sự hiểu và cảm nhận được văn hóa an toàn từ trong tim. Những người chỉ tiếp cận qua tài liệu, thông tin thì chưa cảm nhận được điều đó. Những người thực sự làm việc trong môi trường hạt nhân mới hiểu rằng an toàn là số một, không có ngoại lệ”, TS. Trần Chí Thành nhấn mạnh một lần nữa.

Ngoài ra, chuyên gia này cũng đề xuất, Việt Nam cần tập trung nguồn lực và nhân lực thay vì phân tán ở nhiều đơn vị nhỏ lẻ. “Phải tập trung nhân lực theo chỉ đạo của Chính phủ, không nên phân tán mỗi nơi một ít vì chúng ta ít người, nếu dàn trải thì không nơi nào đủ lực để làm được việc thực sự”, TS. Trần Chí Thành nói. Cuối cùng, để hiện thực hóa lộ trình phát triển năng lượng điện hạt nhân, ông Thành kiến nghị, đẩy mạnh hợp tác với các đối tác nước ngoài như Nga, Nhật Bản hay Canada để tiếp cận công nghệ, từng bước xây dựng năng lực nội tại trước khi nghĩ tới việc làm chủ hoàn toàn các công nghệ hạt nhân tiên tiến.