Phát triển lưới điện thông minh: Đòn bẩy cho tăng trưởng

Bảo đảm cung ứng điện an toàn, liên tục và chất lượng cao không chỉ là bài toán vận hành kỹ thuật thuần túy mà đã trở thành nhiệm vụ chiến lược hàng đầu đối với an ninh năng lượng quốc gia. Ngành điện đã đẩy mạnh hiện đại hóa hạ tầng, đưa chuyển đổi số trở thành động cơ then chốt để tái thiết toàn bộ năng lực điều hành hệ thống điện toàn quốc.

Lưới điện thông minh được định nghĩa là hệ thống hạ tầng truyền tải và phân phối điện năng tích hợp sâu công nghệ thông tin và truyền thông hiện đại. Sự kết hợp này cho phép giám sát tự động, tương tác hai chiều giữa đơn vị vận hành và khách hàng, tối ưu hóa quá trình sản xuất, truyền tải, phân phối cũng như nâng cao độ tin cậy của toàn hệ thống. Không còn phụ thuộc thuần túy vào thao tác thủ công, lưới điện hiện đại vận hành dựa trên dòng chảy dữ liệu thực, kết nối từ các cảm biến IoT, hệ thống đo đếm từ xa đến các trung tâm điều độ tự động.

Thực thi Lộ trình phát triển lưới điện thông minh tại Việt Nam giai đoạn 2023 - 2030, tầm nhìn 2045, công tác hiện đại hóa hạ tầng truyền tải và phân phối điện năng đã ghi nhận những chuyển biến mang tính bước ngoặt. Tính đến cuối năm 2025, tổng công suất nguồn điện toàn hệ thống (không bao gồm công suất nhập khẩu điện) tại Việt Nam đạt khoảng 87.600 MW, quy mô hệ thống điện đứng thứ 2 khu vực ASEAN về công suất nguồn điện. Tương ứng với quy mô nguồn mở rộng, công tác vận hành lưới điện đã chuyển dịch mạnh mẽ từ mô hình truyền thống sang tự động hóa toàn diện.

Chỉ tiêu vận hành tự động hóa đạt tỷ lệ tuyệt đối tại cấp điện áp phân phối với 100% các trạm biến áp (TBA) 110 kV trên toàn quốc đã hoàn thành chuyển đổi sang mô hình điều khiển từ xa, vận hành không người trực. Tại hệ thống truyền tải siêu cao áp 220 kV - 500 kV, Tổng công ty Truyền tải điện Quốc gia và các công ty truyền tải điện đang tăng tốc số hóa, ứng dụng thiết bị bay không người lái (UAV) kết hợp trí tuệ nhân tạo (AI) để phân tích hình ảnh, phát hiện sớm các nguy cơ sự cố trên đường dây truyền tải mà không cần ngừng cấp điện.

Đáng chú ý, độ tin cậy cung cấp điện - thước đo cốt lõi của lưới điện thông minh đã có những cải thiện rõ rệt. Chỉ số thời gian mất điện trung bình của hệ thống điện (SAIDI) giảm mạnh, ước đạt 230 phút. Tỷ lệ tổn thất điện năng toàn hệ thống tiếp tục giảm sâu, hướng tới tiệm cận mức của các quốc gia tiên tiến trong khối ASEAN. Việc ứng dụng các hệ thống phần mềm quản lý lưới phân phối (DMS), hệ thống thu thập dữ liệu đo đếm từ xa (MDMS) đã giúp kiểm soát chính xác phụ tải ngắn hạn, hỗ trợ Trung tâm Điều độ Hệ thống điện Quốc gia điều tiết nguồn điện tối ưu và linh hoạt.

Sự thành công của lộ trình phát triển lưới điện thông minh được chứng minh trực quan qua hiệu quả vận hành thực tế tại các Tổng công ty điện lực địa phương.

Điển hình tại Tổng công ty Điện lực Thành phố Hồ Chí Minh (EVNHCMC), đơn vị đi đầu trong phát triển lưới điện thông minh của cả nước đã ghi nhận kết quả các chỉ số kỹ thuật ấn tượng. EVNHCMC đã hoàn thành tự động hóa 100% lưới điện trung thế, toàn bộ 57 trạm biến áp 110kV chuyển sang mô hình không người trực; việc giám sát và điều khiển lưới điện được thực hiện từ xa qua các công nghệ như DAS, DMS, SCADA và GIS. Với việc quản lý hệ thống phân phối quy mô lớn phục vụ hơn 3,88 triệu khách hàng, EVNHCMC đã kéo giảm tỷ lệ tổn thất điện năng xuống còn 2,86%. Chỉ số SAIDI tại Thành phố Hồ Chí Minh giảm xuống chỉ còn 158 phút và số lần mất điện trung bình (SAIFI) giảm còn 1,41 lần. Hạ tầng lưới điện đạt tỷ lệ ngầm hóa 13%, từng bước đáp ứng hoàn hảo tiêu chí N-1 cho vùng phụ tải đô thị đặc biệt.

Tại miền Trung và Tây Nguyên, Tổng công ty Điện lực miền Trung (EVNCPC) cũng đẩy mạnh ứng dụng công nghệ tự động hóa mạch vòng lưới điện hạ áp (Recloser/Scan), cho phép cô lập sự cố tự động trong vòng vài giây mà không gây gián đoạn diện rộng. Tại địa bàn tỉnh Gia Lai, ngành điện đã điều hành công suất phụ tải cực đại đạt trên 802,5 MW, tăng 7,13% , đảm bảo vận hành an toàn trong bối cảnh tỷ lệ đấu nối nguồn năng lượng tái tạo tại khu vực này chiếm tỷ trọng lớn. Sản lượng điện thương phẩm 6 tháng đầu năm 2026 đạt 2,525 tỷ kWh, tăng 10,72%. Toàn tỉnh có 59 trạm biến áp 110 kV, hơn 1.245 km đường dây 110 kV, tỷ lệ hộ dân có điện đạt 99,9%.

Sự kết hợp giữa lưới điện thông minh và chuyển đổi số cũng tạo ra bước ngoặt trong công tác chăm sóc khách hàng. Đến nay, 100% dịch vụ điện đã được cung cấp trực tuyến ở mức độ 4 trên Cổng Dịch vụ công Quốc gia và Trung tâm hành chính công các tỉnh, thành phố. Hàng triệu công tơ cơ khí truyền thống đã được thay thế bằng công tơ điện tử thông minh tích hợp đo xa. Người dân và doanh nghiệp có thể theo dõi sản lượng tiêu thụ theo từng giờ qua ứng dụng di động, tự chủ động điều chỉnh hành vi sử dụng điện tiết kiệm và hiệu quả.

Nhìn lại chặng đường triển khai, việc hiện đại hóa lưới điện và chuyển đổi số trong ngành điện đã tạo dựng nền tảng hạ tầng vững chắc. Đây chính là đòn bẩy quan trọng để Việt Nam tự tin thực hiện các cam kết chuyển dịch năng lượng xanh, tích hợp nguồn năng lượng tái tạo quy mô lớn, bảo đảm giữ vững an ninh năng lượng quốc gia, phục vụ đắc lực cho mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội nhanh và bền vững.