Chuyển dịch năng lượng: Rộng cửa cho ngành công nghiệp xe điện

Trong bối cảnh thế giới biến động mạnh bởi xung đột địa chính trị, đứt gãy chuỗi cung ứng năng lượng và giá nhiên liệu leo thang, bài toán an ninh năng lượng ngày càng trở nên cấp thiết đối với Việt Nam. Thực tiễn đó đặt ra đòi hỏi phải chủ động tái cấu trúc mô hình phát triển năng lượng theo hướng bền vững, ít phụ thuộc hơn vào các nguồn nhiên liệu truyền thống.

Ngày 19/3/2026, Thủ tướng Chính phủ Phạm Minh Chính ký ban hành Chỉ thị 09/CT-TTg về tăng cường tiết kiệm năng lượng, thúc đẩy chuyển dịch năng lượng và phát triển giao thông điện, thể hiện rõ định hướng chuyển từ ứng phó sang chủ động trong quản trị năng lượng quốc gia. Đồng thời là bước đi chiến lược để thích ứng với những biến động khó lường của thị trường năng lượng toàn cầu.

Theo đó, Chỉ thị đặt mục tiêu đến năm 2030, cường độ năng lượng trên một đơn vị GDP dự kiến giảm từ 1-1,5%/mỗi năm, các cơ sở sử dụng năng lượng trọng điểm phải tiết kiệm tối thiểu 3% điện năng hằng năm, tỷ lệ tổn thất điện năng được kiểm soát ở mức khoảng 5,8%. Đặc biệt, thúc đẩy chuyển đổi sang phương tiện giao thông điện, phát triển hạ tầng sạc và khuyến khích sử dụng nhiên liệu sinh học nhằm giảm phụ thuộc vào xăng dầu nhập khẩu.

Trong tiến trình đó, xe điện được xác định là "mắt xích" quan trọng giữa chuyển dịch năng lượng và chuyển đổi mô hình giao thông. Sự phát triển của phương tiện giao thông điện góp phần giảm phát thải, tạo động lực thúc đẩy đổi mới công nghệ, mở rộng thị trường năng lượng sạch và từng bước hình thành hệ sinh thái giao thông xanh.

Trao đổi với phóng viên Báo Công Thương, TS. Võ Trí Thành - Viện trưởng Viện Chiến lược thương hiệu và cạnh tranh, Thành viên Hội đồng tư vấn chính sách của Thủ tướng Chính phủ cho rằng, chuyển đổi sang xe điện cần được nhìn nhận là bước đi tất yếu trong tiến trình chuyển dịch năng lượng và thực hiện cam kết phát thải ròng bằng "0" vào năm 2050.

Theo ông, giao thông là một trong những lĩnh vực tiêu thụ năng lượng lớn và phát thải cao, vì vậy việc thúc đẩy phương tiện điện sẽ góp phần trực tiếp vào mục tiêu giảm phát thải khí nhà kính, cải thiện chất lượng môi trường đô thị và nâng cao hiệu quả sử dụng năng lượng.

Tuy nhiên, vị chuyên gia nhấn mạnh quá trình chuyển đổi này không thể diễn ra theo cách đơn lẻ mà phải được đặt trong tổng thể chiến lược phát triển kinh tế xanh và đổi mới mô hình tăng trưởng. Xe điện sẽ chỉ thực sự phát huy hiệu quả khi đi kèm với hệ thống hạ tầng sạc đồng bộ, nguồn điện được cung cấp ổn định và cơ chế chính sách đủ linh hoạt để khuyến khích doanh nghiệp đầu tư, người dân thay đổi thói quen tiêu dùng. Điều đó đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ giữa quản lý nhà nước, khu vực doanh nghiệp và thị trường.

Ở góc độ kinh tế, ông cho rằng chuyển đổi sang xe điện còn mở ra cơ hội hình thành chuỗi giá trị công nghiệp mới như sản xuất pin, linh kiện, dịch vụ vận hành và bảo trì… "Nếu tận dụng tốt xu hướng này, Việt Nam có thể từng bước xây dựng năng lực công nghiệp nội địa, gia tăng giá trị gia tăng trong nước và giảm dần sự phụ thuộc vào nhiên liệu nhập khẩu", TS. Võ Trí Thành nói và cho hay, trong bối cảnh cạnh tranh năng lượng và công nghệ ngày càng gay gắt, việc chủ động nắm bắt sớm cơ hội từ thị trường xe điện sẽ giúp nâng cao sức chống chịu của nền kinh tế và tạo thêm động lực tăng trưởng trong giai đoạn tới.

Theo báo cáo mới nhất của tổ chức nghiên cứu năng lượng Ember, năm 2025, tỷ lệ xe điện bán ra tại Việt Nam đã chạm mốc 38%, chính thức "vượt mặt" mức trung bình 26% của Liên minh Châu Âu (EU), Hoa Kỳ (10%) hay Nhật Bản (3%).

Doanh số và thị phần xe điện có đà tăng ấn tượng trong những năm gần đây nhờ vào xu hướng tương tự như tại châu Âu. Trước hết là lợi thế về chi phí vận hành thấp hơn so với phương tiện sử dụng động cơ đốt trong, giúp người tiêu dùng tối ưu chi tiêu trong bối cảnh giá nhiên liệu biến động. Cùng đó, nhận thức về bảo vệ môi trường ngày càng được nâng cao, hạ tầng hỗ trợ như trạm sạc điện từng bước được mở rộng, tạo điều kiện thuận lợi cho việc sử dụng phương tiện điện trong đời sống hằng ngày.

Chính phủ Việt Nam cũng đã ban hành một số chính sách khuyến khích phát triển xe điện và xe xanh như giảm thuế nhập khẩu, ưu đãi thuế trước bạ đối với xe điện, nhằm thúc đẩy việc chuyển dịch khỏi động cơ đốt trong.

Đáng chú ý, năm 2025, VinFast - doanh nghiệp xe điện tiên phong tại Việt Nam tiếp tục ghi nhận mức tăng trưởng mạnh khi bàn giao 175.099 ô tô và 406.453 xe máy điện, lập những kỷ lục mới về doanh số trên thị trường trong nước.

Kết quả này cho thấy xu hướng điện hóa phương tiện tại Việt Nam đang diễn ra mạnh mẽ, xe điện dần chuyển từ vai trò là một lựa chọn thử nghiệm sang vị thế là phương tiện ưu tiên của nhiều nhóm khách hàng. Đây cũng là tín hiệu thị trường đã bước sang giai đoạn phát triển thực chất, tạo nền tảng cho việc hình thành ngành công nghiệp xe điện quy mô lớn trong những năm tới.

Trước đó, tại tọa đàm “Xe điện: Lời giải cho bài toán năng lượng và phát triển bền vững” do Báo Công Thương tổ chức ngày 20/3, ông Phạm Văn Quân - Phó Cục trưởng Cục Công nghiệp (Bộ Công Thương) cho rằng, thời gian qua, Nhà nước cùng cộng đồng doanh nghiệp đã triển khai nhiều chính sách hỗ trợ bước đầu cho thị trường xe điện. Tuy nhiên, để quá trình chuyển đổi diễn ra nhanh và bền vững hơn, cần có những giải pháp mang tính đột phá, tạo động lực mạnh mẽ cho cả phía cung và cầu của thị trường.

Theo ông, một hướng đi quan trọng là ưu tiên sử dụng phương tiện xanh trong khu vực công, bắt đầu từ các cơ quan, đơn vị nhà nước, nhằm tạo hiệu ứng dẫn dắt và lan tỏa trong toàn xã hội. "Thực tế, Bộ Công Thương hiện là một trong những đơn vị đi đầu trong việc đưa xe điện vào phục vụ hoạt động công vụ", ông Phạm Văn Quân thông tin.

Bên cạnh đó, tập trung vào các lĩnh vực tiêu thụ lớn như vận tải đô thị, xe buýt… với các chính sách khuyến khích phù hợp, gắn với phát triển hạ tầng trạm sạc. Thúc đẩy tín dụng xanh, tạo điều kiện cho người dân tiếp cận nguồn vốn với lãi suất thấp hơn khoảng 2-3% so với thị trường khi mua xe điện, giúp người tiêu dùng tự tin hơn khi chuyển đổi phương tiện. Lưu ý đến việc xây dựng tiêu chuẩn, hướng dẫn sử dụng và bố trí hạ tầng sạc tại các khu chung cư, khu dân cư. Trong nhiều trường hợp, việc người dân chưa hiểu đúng cách sạc cũng có thể tiềm ẩn rủi ro.

Theo ông Quân, hiện nhiều doanh nghiệp trong lĩnh vực xe điện bày tỏ mong muốn tham gia và đồng hành phát triển thị trường. Trước xu hướng đó, Bộ Công Thương đã và đang triển khai nhiều chính sách ưu đãi nhằm thúc đẩy ngành công nghiệp xe điện. Các chính sách tập trung vào ưu đãi về thuế, đất đai, tiền thuê đất và thuế thu nhập doanh nghiệp. Trong đó, có những cơ chế hỗ trợ cụ thể như miễn thuế trong 4 năm đầu, giảm thuế trong 9 năm tiếp theo, áp dụng trong vòng 10 năm vận hành dự án, góp phần tạo điều kiện ổn định hoạt động cho doanh nghiệp.

Đồng thời, triển khai các chương trình hỗ trợ kết nối thị trường, chuyển giao công nghệ và đào tạo doanh nghiệp. Đối với những doanh nghiệp trong nước chưa đủ năng lực tham gia chuỗi cung ứng, các chương trình công nghiệp hỗ trợ sẽ giúp nâng cao năng lực, đáp ứng tiêu chuẩn để từng bước tham gia chuỗi giá trị toàn cầu.

"Đây là những chính sách thiết thực đã và đang được triển khai, nhằm thúc đẩy phát triển xe điện, đồng thời góp phần bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia", lãnh đạo Cục Công nghiệp nhấn mạnh