Xăng dầu trước “cú sốc” Trung Đông: Việt Nam kích hoạt kịch bản đa tầng bảo đảm an ninh năng lượng

Tại Việt Nam, giá xăng RON95 và dầu diesel đã tăng lần lượt hơn 21% và 31% chỉ trong một kỳ điều hành, đặt ra bài toán nan giải cho Chính phủ: làm thế nào duy trì nguồn cung ổn định trong khi thị trường quốc tế biến động không ngừng.

ÁP LỰC GIÁ LÊN THỊ TRƯỜNG TRONG NƯỚC

Chốt phiên giao dịch ngày 6 tháng 3 năm 2026, giá dầu thô WTI đã vọt lên 90,90 USD/thùng — tăng 12,2% chỉ trong một ngày — trong khi dầu Brent giao dịch ở mức 92,69 USD/thùng, tăng 8,5%. Đây là mức tăng theo ngày mạnh nhất kể từ đầu năm và phản ánh lo ngại ngày càng sâu sắc của thị trường về tác động của xung đột quân sự đang diễn biến phức tạp tại Trung Đông lên chuỗi cung ứng dầu mỏ toàn cầu.

Giá thành phẩm xăng dầu thế giới trong hai ngày 5 và 6 tháng 3 cũng leo thang đồng loạt và với biên độ rất lớn. Xăng RON92 dùng để pha chế E5RON92 đạt 109,730 USD/thùng, tăng 20,836 USD, tương đương 23,44%. Xăng RON95 đứng ở 116,165 USD/thùng, tăng 26,37%. Đáng chú ý hơn, dầu hỏa tăng tới 36,12% lên 180,880 USD/thùng, dầu diesel tăng 35,94% lên 153,485 USD/thùng, và dầu mazut 180CST tăng 27,17% lên 624,385 USD/tấn.

Làn sóng tăng giá không chỉ xuất hiện trên thị trường giao ngay mà đã nhanh chóng truyền dẫn tới người tiêu dùng cuối cùng ở nhiều quốc gia. Tại Mỹ, giá xăng tăng 0,88–1 USD/lít (tương đương 11%), giá dầu tăng 1,14 USD/lít (tương đương 15%). Người tiêu dùng Pháp đối mặt với mức tăng 1,8–2 Euro/lít xăng (khoảng 12–15% tùy hãng) và 1,8 Euro/lít dầu (8–15%). Trung Quốc ghi nhận mức tăng 8–12% tùy loại sản phẩm. Tại khu vực Đông Nam Á, Philippines dự báo sẽ điều chỉnh tăng 7,48 peso/lít xăng và 17,28 peso/lít dầu trong tuần tới, với biên độ 15–30% tùy loại. Thái Lan tăng khoảng 1,5 baht/lít xăng (4–8%) và 4,2 baht/lít dầu (14%). Lào chịu mức tăng nặng nhất trong khu vực: xăng tăng 11–15%, dầu tăng 33%.

Trong bối cảnh đó, thực hiện Nghị quyết số 36/NQ-CP ngày 6 tháng 3 năm 2026, Bộ Công Thương phối hợp Bộ Tài chính điều chỉnh giá cơ sở tại kỳ điều hành ngày 7 tháng 3. Theo đó, xăng RON95-III được định giá 27.047 đồng/lít, tăng 4.707 đồng, tương đương 21,07% so với kỳ trước. Dầu diesel 0,05S chạm mốc 30.239 đồng/lít, tăng 7.202 đồng, tương đương 31,26% — mức tăng một kỳ kỷ lục trong nhiều năm gần đây. Giới chức thừa nhận mức điều chỉnh này là cần thiết để phản ánh sát diễn biến giá thành phẩm quốc tế.

Hệ quả tức thì của việc điều chỉnh giá là áp lực tâm lý trên thị trường. Người dân tại nhiều tỉnh thành tập trung đổ xăng tích trữ trong đêm trước kỳ điều hành, tạo ra cảnh xếp hàng tại nhiều cây xăng. Tuy nhiên, theo báo cáo từ các Sở Công Thương, tình trạng mua tích trữ đã giảm rõ rệt sau khi mức giá mới chính thức được công bố vào ngày 8 tháng 3.

Một hiện tượng đáng chú ý khác cũng xuất hiện: tại các tỉnh biên giới như Tây Ninh, Gia Lai và Nghệ An, người dân từ Campuchia và Lào tràn sang mua xăng dầu do chênh lệch giá khá lớn. Giá xăng RON95 tại Campuchia là khoảng 31.000 đồng/lít, trong khi tại Việt Nam chỉ 27.047 đồng. Tại Lào, xăng RON95 đang ở mức 39.000 đồng và dầu diesel 36.600 đồng — cao hơn đáng kể so với mức giá trong nước — và nguồn cung tại quốc gia láng giềng này đang bị gián đoạn do Thái Lan hạn chế xuất khẩu.

TỪ BÌNH ỔN NGẮN HẠN TỚI TÁI CẤU TRÚC NGUỒN CUNG DÀI HẠN

Hai nhà máy lọc hóa dầu trong nước, tại Dung Quất và Nghi Sơn, hiện đang đảm nhận khoảng 70% nhu cầu tiêu thụ xăng dầu nội địa. Nhà máy lọc dầu Dung Quất được đánh giá ở trạng thái tương đối an toàn: nguồn dầu thô không chịu tác động trực tiếp từ xung đột và đủ nguyên liệu để duy trì sản xuất đến hết tháng 4 năm 2026.

Tuy nhiên, Nhà máy Lọc hóa dầu Nghi Sơn đang đối mặt với rủi ro nghiêm trọng hơn do phụ thuộc phần lớn vào nguồn dầu thô nhập từ Kuwait — một trong những khu vực chịu ảnh hưởng trực tiếp từ bất ổn Trung Đông. Nhà máy hiện duy trì sản xuất nhờ lượng tồn kho và các lô hàng đang trên đường vận chuyển, song đang khẩn trương tìm kiếm các nguồn dầu thô thay thế để không bị gián đoạn.

30% nhu cầu còn lại được bù đắp bằng xăng dầu nhập khẩu. Trong tháng 3 năm 2026, các thương nhân đầu mối báo cáo lượng nhập khẩu cơ bản đảm bảo kế hoạch. Song tháng 4 được dự báo sẽ khó khăn hơn đáng kể: không chỉ giá tăng cao làm nặng thêm chi phí nhập khẩu, mà nhiều quốc gia xuất khẩu cũng đang siết lại chính sách để ưu tiên cho tiêu thụ nội địa.

Trước tình hình đó, Tổ công tác bảo đảm an ninh năng lượng đã đề xuất một loạt biện pháp ứng phó nhiều tầng. Trong ngắn hạn, ưu tiên hàng đầu là đa dạng hóa nguồn dầu thô cho Nhà máy Nghi Sơn, đồng thời tối đa hóa việc sử dụng dầu thô và condensate khai thác trong nước nhằm giảm phụ thuộc vào nguồn nhập khẩu và hạn chế ảnh hưởng của biến động giá và chi phí vận chuyển quốc tế. Các tập đoàn nhà nước lớn như TKV, EVN và PVN được yêu cầu đẩy công suất vận hành lên mức tối đa, trong khuôn khổ đảm bảo an toàn.

Trên mặt trận tài chính - tiền tệ, Ngân hàng Nhà nước được đề nghị ưu tiên cấp ngoại tệ và tín dụng cho các doanh nghiệp nhập khẩu dầu thô, với chính sách lãi suất ưu đãi đặc thù cho lĩnh vực năng lượng. Bộ Công Thương và Bộ Tài chính đang xây dựng phương án bình ổn giá trình Chính phủ, với nhiều kịch bản điều chỉnh thuế và sử dụng Quỹ bình ổn giá xăng dầu tùy theo mức độ leo thang của thị trường.

Công tác kiểm soát thị trường cũng được tăng cường song song. Bộ Công an phối hợp với Bộ Công Thương triển khai kiểm tra, xử lý các hành vi găm hàng, đầu cơ và xuất lậu xăng dầu qua biên giới — đặc biệt tại những địa bàn ghi nhận mức tiêu thụ tăng đột biến. Lực lượng biên phòng cũng được huy động để ngăn chặn tình trạng người dân nước ngoài vào mua xăng dầu số lượng lớn tại các tỉnh biên giới.

Bộ Khoa học và Công nghệ được đề nghị khẩn trương chủ trì, phối hợp với các bộ ngành, doanh nghiệp liên quan tạo điều kiện thuận lợi để sớm ứng dụng, sử dụng phụ gia vào sản xuất, chế biến, pha chế xăng dầu để thúc đẩy tiết kiệm nhiên liệu. Hỗ trợ trong công tác thông quan, chứng nhận hợp quy chất lượng các lô hàng xăng dầu nhập khẩu để rút ngắn thời gian cấp giấy phép và đưa xăng dầu lưu thông trong thời gian ngắn nhất để đảm bảo nguồn cung xăng dầu.

Về dài hạn, Tổ công tác kiến nghị đẩy nhanh bổ sung dự trữ quốc gia xăng dầu và xây dựng cơ chế dự trữ phối hợp giữa nhà nước và doanh nghiệp, có quy trình xuất cấp rõ ràng cho các tình huống khẩn cấp. Song song đó, lộ trình áp dụng nhiên liệu sinh học, việc sớm đưa các nhà máy condensate và ethanol vào vận hành, cùng với các chương trình sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả được xem là những trụ cột bền vững để giảm dần sự lệ thuộc vào xăng dầu nhập khẩu trong tương lai.

Cuộc khủng hoảng năng lượng lần này — dù còn trong giai đoạn đầu — đang đặt Việt Nam trước một phép thử quan trọng về khả năng quản lý rủi ro hệ thống trong bối cảnh địa chính trị toàn cầu ngày càng khó lường. Phản ứng chính sách trong những tuần tới sẽ quyết định không chỉ sự ổn định thị trường trước mắt mà còn định hình chiến lược an ninh năng lượng quốc gia trong dài hạn